Patrimonio
Galiza entre as ruínas

Lugares para o relato e a memoria do espazo galego.

Ruína 1
Casa en ruínas na parroquia de Sabaxáns, Mondariz (Pontevedra). Rodrigo Herrera Alfaya

publicado
2019-09-17 12:00

Podería existir entre as verbas “ruína” e “presenza”, unha ligazón vital. A ruína non pode existir sen unha presenza previa que a posibilite. Tamén é claro que a “presenza” non é mais que unha manifestación concreta do presente. E non só iso: a presenza dinamiza o presente porque lle outorga mobilidade, corpo e vontade. O presente sen presenza é só tempo que se contempla. Polo tanto, a ruína é aquilo que quedou dun presente habitado por algo o por alguén. É moito do que queda na nosa Galiza.

Gerard Wajcman, destacado psicoanalista, dedicou un espazo no seu libro “O obxecto do século” para discutir o potencial da ruína como o obxecto máis representativo do século XX: “A ruína non existe sen presenza. No seu sentido máis amplo, un presente que conten o obxecto e a existencia de algo que se conserva no tempo”.

Así, Wajcman xa expuña os fundamentos propios da ruína como obxecto da memoria: “[a ruína] é o obxecto consumido pola súa memoria”. Neste caso, a consumación do obxecto é simbólica e material. É dicir, a ruína é un obxecto cuxa existencia depende moito máis da súa historia que do seu valor material. Sobre a ruína pousa un halo que resgarda as voces, as experiencias e o tempo do seu paso polo mundo. Desprazando así a súa existencia física. Con todo, o halo está contido sobre a greta ou o desgaste propio da ruína: é aí onde se fai manifesto.

“A ruína é un obxecto cuxa existencia depende moito máis da súa historia que do seu valor material

A ruína é obxecto que case deixa de selo para converterse en “historia común”. Todos temos vivido a experiencia de estar fronte a unha ruína. E non precisa ser un mausoleo ou un monumento (espazos deseñados para o desgaste da memoria) senón que só require que nos achemos ante un artefacto que comeza a abandonar a súa forza polo peso da historia. Tal é o caso dos nosos espazos cotiás nas vilas e aldeas galegas onde os lugares comezan a devir en ruínas.

Aínda nos centros urbanos mais poboados da Galiza encóntranse espazos abandonados, carentes de vida. Na súa maioría, son o resultado do éxodo galego: edificacións que nunca foron reclamadas polos seus herdeiros e quedaron baleiras. Para os ollos novos que visitan o noso territorio son unha novidade: no centro das vilas eríxense casas sen tellados, sen xanelas, que amosan o interior xa desgastado, pero que aínda conservan a súa orde orixinal, coma se fora un retrato vello. Aínda que non parece así, estes edificios non só se localizan na periferia das cidades, moitos deles asaltan na paisaxe habitual. Encóntranse entre edificacións modernas con gran circulación de persoas. Estes espazos pasan a ser unha sombra queda que parece non ser vista por ninguén. Xa forman parte da urbe galega: entullo, pedras, malas herbas. E o mesmo sucede nas parroquias da Galiza rural. En poucos espazos coñecidos tense asimilado e normalizado con tanta forza a aparición dos espazos abandonados. Dalgún xeito, son as ruínas do baleirado galego.

“En poucos espazos coñecidos tense asimilado e normalizado con tanta forza a aparición dos espazos abandonados

A diferenza dos monumentos ou dos edificios recuperados para fins de exhibición, estas aparecen sen previo aviso. Noutros contextos, son tomadas como artefactos da memoria oficial. Os monumentos de guerra son, sen dubida, radiografías dun pasado devastado. Nesa lóxica, procurase o seu estado “ruinoso”. Aí a ruína é case artificial: procurase a conservación da destrución e montase sobre ela un aparello de conservación e visibilización que describe o edificio e os aspectos históricos máis destacados. Case se extrae a memoria para o outro que se convirte nun vístante. Pero as nosas ruínas son outra cousa. Constrúen a súa memoria porque non existe outra posibilidade: é o seu estar no mundo. A carencia de protección devén no seu desgaste que ameaza coa súa progresiva desaparición.

Entón, se distinguimos as diferenzas que ten a ruína có monumento, queda preguntarse como se constrúe a memoria nas nosas ruínas. Noutras palabras: como opera a memoria neses espazos en estado de abandono que forman parte da vida cotiá da Galiza. Nun primeiro momento, parece que nos lembran o rexeitamento dun modo de vida ou o triunfo das grandes urbes sobre as pequenas vilas. Isto ten sentido se consideramos que estas ruínas foron espazos habitables e non só os restos dun artigo calquera. Con todo, esta particularidade ofrece outro punto de vista: estes espazos que foron habitados aínda gardan algo das presenzas que viviron aí. E esas presenzas toman forza a través da palabra.

A veciñanza galega, aínda que recoñece que o retorno da comunidade emigrada non é posible, constrúe a memoria da súas ruínas cunha antiga ferramenta de preservación e loita: o relato. Eses espazos colapsados son aínda habitados polas palabras que garda a comunidade e convértense en escenarios habitables. Non son relatos da épica histórica, tal é como se constrúen nos monumentos, senón as experiencias propias dun pequeno colectivo que axudaron a organizar a súa propia identidade.

“A veciñanza constrúe a memoria das súas ruínas cunha antiga ferramenta de preservación e loita: o relato

“Por esa leira baixaba Maruxa coa súa irmá pola mañás...” recorda un grupo de veciños mentres se reúne na rúa. Non existe neste acontecemento outra cousa que o encontro entre os restos materiais e as persoas. Tampouco hai unha regulamentación especifica das formas de operación da memoria, tal e como sucede nos museos o nos xacementos arqueolóxicos. Dun xeito tal que o relato actívase e muda un pouco de cada vez. Parece que cada encontro supón unha pequena variación do relato e invita á participación de diferentes persoas como un pequeno crebacabezas que se une pouco a pouco. Resulta duna pertinencia excepcional porque, mentres que a ruína perde a súa forma có paso do tempo, o relato tamén parece variar progresivamente.

Ruína 2
Cortello abandonado en Sabaxáns, Mondariz (Pontevedra). Rodrigo Herrera Alfaya

A ruína galega, marca do noso baleirado, parece cargarse de dinamismo cando a palabra se manifesta. Os pantasmas reactivan ese espazo aparentemente morto. Xa De Certeau recoñecía que o relato é fundamentalmente espazo e que os espazos poden rehabitarse coa palabra falada e escrita, como se a imaxinación puidese dotar de presenza o entullo. Cousa que non sucede coa memoria institucional que reafirma o anonimato dos involucrados e só exhibe a historia oficial e as personaxes merecedoras de personificación. Nestas ruínas, aínda que carentes de coidado e restauración, non existe unha historia, un gran proceso de abstracción que recubra o pasado.

Nestes relatos parece que a ruína é posuída aínda polo seu antigo dono. O abandono non forma parte do relato senón todo o contrario. Os personaxes aínda forman parte do pobo e as veces parece que as decisións colectivas tómanos en conta: cando se ten que decidir que facer con tal ou cal leira o coa herba que medra fora dunha casa baleirada, parece que se recorre ao relato para pensar con mais claridade.

No fondo, quédanos pensar que facer coas nosas ruínas, estes pequenos templos da memoria. Que imos facer cos espazos que quedaron baleirados e que ao mesmo tempo habitan a vida da Galiza como se formaran parte do seu estar no mundo. Isto pouco ten que ver coa lóxica administrativa do espazo, está relacionado con pensar como vamos a dar dignidade ao noso pasado.

Relacionadas

Colonialismo
As festas coloniais do verán
Saqueo, clasismo, racismo e sexismo: pura diversión. Consecuencias da mitificación da emigración.
Dependencia
O servizo de atención ao fogar, materia pendente

O Servizo de Atención ao Fogar dá cobertura ás persoas dependentes para mellorar a súa calidade de vida e retrasar a súa institucionalización. A falta de financiamento, de persoal e os baixos prezos impostos ás empresas que o prestan repercuten nas traballadoras e, especialmente, nas persoas usuarias.

Economía
Tras da máscara da economía
Vicent Cucarella colócanos na pel dun adolescente para cuestionar o que nos impoñen e atopar o que hai tras da máscara da economía.
0 Comentarios

Destacadas

Juicio del 1 de Octubre
Jóvenes y cabreados
De la resistencia pacífica contra la vulneración de derechos a la protesta más virulenta, hablamos con la generación que más ha hecho notar su frustración en Catalunya.
Juicio del 1 de Octubre
Catalunya se para

Barcelona se volvió a llenar de manifestantes contra la sentencia del Tribunal Supremo en una jornada de huelga de seguimiento desigual y fuerte movilización ciudadana. 

Juicio del 1 de Octubre
¿Fue el 15M también sedición?

La interpretación del delito de sedición incluida en la sentencia del procés abre la puerta, según diversos juristas, a la criminalización de la protesta ciudadana y su castigo con graves penas de cárcel.

Juicio del 1 de Octubre
La Audiencia Nacional cierra la web de Tsunami Democràtic

La Guardia Civil ha cerrado la web de Tsunami Democràtic y la web de descarga de la aplicación de organización de acciones de protesta, a pesar de que desde Naciones Unidas dictaron en 2016 una resolución que condena las medidas dirigidas a impedir el acceso a la información online.

Vivienda
El auge de los proyectos de vivienda en derecho de uso choca con la falta de financiación

Los proyectos en derecho de uso, una modalidad entre el alquiler y la compra, crecen de forma sostenida. Pero no resulta sencillo. Deben superar las dificultades para encontrar solares accesibles y financiación en el contexto de una nueva burbuja y un mercado inmobiliario cada vez más voraz. Más de 20 iniciativas se reúnen en Madrid en el primer encuentro estatal.

Fronteras internas
Con la casa en el aire y la vida en precario

Condenados a la precariedad, una comunidad latina se organiza en París para ocupar y reivindicar su derecho a una vivienda digna.

Últimas

Redes sociales
Selfies, posados y barricadas

El posado con una barricada de fondo convierte a la barricada en un teatro, en un lugar de recreo, en un lugar de estatus, en una realidad paralela.

Opinión
Racismo y salud mental

Las personas racializadas y migrantes son especialmente vulnerables a los problemas de salud mental. El odio social establecido como racismo crea trauma, debilidad, ansiedad, culpa, lo que resulta en un mayor número de ingresos en hospitales psiquiátricos.

Derecho al agua
Agua: envasando lo común

La tendencia de crecimiento del consumo de agua embotellada supone un verdadero problema, además de por la mercantilización de un bien común, por el impacto ecológico que conlleva y por el impacto que pueden tener en nuestra salud los plásticos. Un gesto tan sencillo como beber agua del grifo se convierte en la mejor alternativa.

Juicio del 1 de Octubre
Las protestas en Catalunya cuentan ya con 352 personas heridas y 66 detenidas

Concentraciones, cortes de carreteras y manifestaciones continúan en Catalunya tras tres días de protesta. Las marchas que han salido desde distintos puntos del territorio se acercan a Barcelona, donde mañana confluirán con motivo de la huelga general.