Cine
Paul Urkijo: “Bide okerra hartzeak eta aurreiritzien aurka egiteak askatu egiten gaitu”

Zerk bultzatzen du sortzaile bat iluntasunera begiratzera? Paul Urkijo Alijoren arabera, gaua ez da beldurraren eremua soilik, aukerena baizik. Errementari eta Irati-ren arrakastaren ostean, Gaua aurkeztu du,  bere lanik pertsonal eta aldarrikatzaileena. Mitoen berrirakurketa batetik abiatuta, zuzendariak munstrokeriaren estetika eta etika aztertzen ditu, zinema fantastikoa errealitate normatiboari aurre egiteko arma boteretsu bihurtuz. Solasaldi honetan, zinemaz, historiaz eta gaur egungo gizarteaz hausnartzen du, argiak baztertzen dituen horiei ahotsa emanez.

Honakoa zure hirugarren lan luzea da eta hari bat dago aurrekoekin lotzen duena, estilistikoki zein tematikoki. Zerk bultzatu zaitu Gaua idaztera?
Niri euskal mitologia betidanik gustatu zait, asko erakarri nau eta interes handia piztu dit. Errementari (2017) txikitan irakurtzen nuen eta oso gogoko nuen ipuinari eginiko omenaldi bat izan zen. Txikitan liluratzen ninduen irudi dantesko eta infernal horri eskainitako filma bat zen. Ipuin kutsu handiago eta tonu sokarroi handiagoa zuen. Irati (2022) Euskal Herriko mitologia teorikoari egindako oda bat zen: Mari, Basajaun, lamiak, etab. Agian erromantikoagoa. Azken film honetan euskal mitologiaren beste elementu garrantzitsu bat izan nahi nuen mintzagai: gaua bera. Gure mitologian oso presente dago eta gehien gustatu zaidan elementua da. Agian jendeari arrotzena egingo zaiona da, beldurrezko istorioak direlako. Gogo handia nuen mundu hori eta horrekin lotutako guztia irudikatzeko.

Filmean asko hitz egiten da munstrokeriari eta bestekotasunari buruz, baita etiketa horiek ahalduntzeko elementu bezala erabiltzeari buruz ere.
Munstroak beti erabili dira normatiboa ez den hori irudikatzeko: itsusia dena, beldurra ematen duena. Hori guztia, gure argitasunean lekua ez duen guztia, gauaren iluntasunean babesten da. Inkisizioak sortu zituen gezur guzti horiek, sorginen eta akelarren konstruktu hori, gezurra zen eta helburu batekin sortu zen: zapalkuntza ekonomiko eta politiko bat burutzeko. Eta zapalkuntza guzti hori gehien sufritu zutenak emakumeak izan ziren. Torturapean lortutako aitorpenen ondorioz sortu zen iruditegi bat: sexuala, satanikoa, antropofagikoa, etab. Inkisidoreen iruditegi hori —sorginena, euskaldunena— gure egin dugu askatasunari gorazarre egiteko eta filma hori da: iluntasunaren bitartez askatasunari egindako oda bat. Irakurketa hori elikatu da, batez ere mugimendu feministatik, ez garai hartako inkisidoreei aurpegira botatzeko, baizik eta gaur egungo inkisidoreei. Pelikulak gaur egunetik hitz egiten du, XVII. mendeko testuinguruan kokatu bada ere.

Generotik haratago, artea beti da politikoa. Artista batek beti du posizio politiko bat, bere ikuspuntua beti txertatuko du haren sorkuntzan

Punkak era antzeko zerbait egin zuen: munstrosidadea aldarrikatu. Kapitalismoak beti munstroak sortu behar izan ditu arautik kanpoko “beste” horiek seinalatzeko eta gizartea diziplinatzeko.
Hori da. Niretzako arrarotasun hori, arau sozialekin bat ez datorren hori, aldarrikatu nahi nuen. Hasieran eguna eta gaua kontrajartzen dira: ustezko bide zuzena —Jainkoa, argia, normatibotasuna, edertasuna, zintzotasuna— eta ustezko bide okerra —zeinetan argian lekurik ez dugunok lekua dugun—. Bide okerra hartzeak, aurreiritzien aurka egiteak, askatzen gaitu.

Gauaren potentzialitate politikoa aldarrikatzea, azken finean.
Bestekotasunarentzako lekua da. Hor munstroa ederra izan daiteke. Gizartearentzat maltzurra denak haren jokabidearen ustezko maltzurkeria azaldu dezake. Gaua errebeldea da, arauaren aurka altxatzeko gunea da. Sorginaren irudiarekin berdina gertatzen da. Mugimendu feministak hori erabili du babes eta aldarrikapen leku bezala.

Silvia Federiciren irakurketaren arabera, sorgin-ehiza langile-klasea, baina bereziki emakumeak, diziplinatzeko eta produktibotasunaren katera lotzeko aitzakia bat izan zen. Zure filmean genero ikuspuntua oso landuta dago, baina produktibitatearena ez hainbeste; edo ez da hain esplizitua.
Ni Federiciren teoriarekin bat nator, baina pelikula batean ezin dira gai guztiak jorratu. Gainera, Federicik kontatzen duena ez da hainbeste Euskal Herriari buruz, Europako beste gune batzuei buruz baizik. Hemen sorgin-ehizak beste ezaugarri batzuk izan zituen. Muga baten inguruan kokatu zen prozesu hori, bi estatu absolutisten arteko mugan. Mugako zonalde hori zen diziplinatu nahi zutena eta horretarako erabili zuten Inkisizioa.

Sexu askatasunaren eta genero identitateen inguruko borroka oso presente dago.
Zapalkuntza hark sexua tabu bihurtu zuen, satanizatu. Deabruarekin paktua musu beltzaren bitartez egiten zela mantendu eta sexua zerbait zikina bezala irudikatu zuten. Nik horri guztiari buelta emateko gogoa nuen. Botereak finkatu dituen sexu arau normatibo horiei buelta eman eta ahalik eta modu eder eta erromantikoenean irudikatu. Kasu honetan bi pertsonaia historiko hartu ditut—Maritxu Oiartzungoa eta Katalina Belauntzakoa—. XVI. mendean maitale izateagatik atxilotu eta epaitu zituzten. Hori hartu dut abiapuntu bezala historia garatzeko.

Filmean euskal matriarkatuaren ideiaren aurka egin duzu. Emakumea subjektu zapaldu bat da—ez bakarra— eta zapalkuntza horretatik ihes egitea bilatzen du.
Berak izan nahi duena izateko, maitatu nahi duena aske maitatzeko, ihes egiten du. Garai hartakoa islatu baino, gaur egungoa islatzea bilatu dut. Mitoek zera dute, eguneratu egiten direla transmisioari esker eta momentuko gai eta arazoei buruz hitz egiteko balio dute. Pelikula historiko fidelik ez dago, gaurkotasunetik kontatzen ditugu beti; aitzaki bezala hartzen ditugu. Gaur egun inkisidore asko daude arauak zeintzuk diren ezarri nahi dizkigutenak. Diskurtso kontserbadoreak gora doaz eta iluntasuna handituz doa askatasunaren kaltetan. Inposaketa horri aurre egin nahi nion, horri buruz hitz egin nahi nuen. Gaur egungo inkisidore guztiei mezu hau aurpegiratu nahi nien.

Horretarako oso politikoak izan daitezken generoak erabili dituzu: terrorea eta fantasia.
Generotik haratago, artea beti da politikoa. Artista batek beti du posizio politiko bat, bere ikuspuntua beti txertatuko du haren sorkuntzan. Zentzu horretan, inmobilismoa edo inpartzialtasuna ere hautu politiko bat da. Terrorea eta fantasia oso potenteak dira landu nahi izan ditudan gaiak lantzeko. Baina nik ez dut generoa kontzienteki aukeratu, bakarrik genero hau egiten baitut. Hori da askotan errealitatetik ihes egiteko dudan giltza.

Jendeak kritikotasuna landu behar du, horretan hezi beharra dago publikoa, ze artista batek ez badu askatasunik nahi duenari buruz nahi duen modura hitz egiteko, orduan gaizki

Soinua eta irudia oso potenteak dira, beste edozein elementu bezain garrantzitsuak. Generoari lotutako ezaugarri bat da ere.
Beti saiatzen naiz oso barrokoa izaten: argazkian kontraste handiak bilatzen ditut, itzaletan elementuak egotea, etab. Irudiak gogorrak eta ehunduraz beterikoak izan daitezen bilatzen dut. Horrela egiteko beharra daukat ni ere horrelakoa naizelako. Beste arloetan bezala, hori modu institiboan egiten dut. Erreferentziak biltzen noa eta betidanik nirekin lan egiten dutenekin lantzen ditut. Haiek badakite zer nahi dudan. Oso ondo ulertzen dugu elkar.

Zure aurreko lanekin ere euskal mitologiaren eta Euskal Herriko historiaren berrikusketa bat egin duzu. Sorgin-ehiza gertatu zen, baina sorginarena garai hartan eraikitako figura bat da. Hala ere, zuk ez diozu mitoari eta fantasiari uko egin. Nola lortzen duzu mitoaren eta historiaren arteko oreka mantentzea?
Hor aspalditik dagoena nire egiten dut. Gure gizartea historiaren gainean eraiki da eta hori ezin daiteke ezabatu. Nire ustez, aukerarik onena hori guztia gure terrenora eramatea da, gure egitea. Nik instintiboki egiten dut lan. Errespetu handiarekin, noski. Gakoak hartu eta nire helburuetara bideratzen ditut. Nik ez dut nahasketa arrarorik egiten, ez da beharrezkoa. Materiala hor dago. Adibidez, askok galdetu didate ea zergatik irudikatu dut Akerbeltz irudikatu dudan moduan. Inkisizio garaiko elite intelektualek akelarrearen iruditegia sortu zutenean jada existitzen zen elementu bat eraldatu zuten: Akerbeltz. Fertilitatearen ikonoa zen, baserrietan babes elementu bezala erabiltzen zen. Horrela jaso zuen Barandiaranek. Europak mitologian, bestetik, adardun jainkozko izaki matriarkal ugari daude. Inkisidoreek hartu bazuten paganismoaren ikono bat zapalkuntza gauzatzeko, zergatik ez dut nik egingo kontrako helburuarekin? Zergatik ez dut berreskuratuko jatorrizko esanahia eta hori eguneratu?

Barandiaran aipatu duzu. Haren lan antropologiko eta etnografikoa izugarria da, baina ezin dugu ahaztu abade kristau bat zela eta leku horretatik egin zuela.
Hor dago lana, zehaztea zer den material gordina eta zer norberaren pertzepzio edo irakurketa. Horretarako logika erabili beharra dago. Nabaritu daiteke non dagoen egilearen aurreiritzia. Ni ez naiz antropologoa, nik egiten dudana omenaldi bat da artearen bitartez.

Mitologiak eta tradizioak arrisku beste potentzialitate politiko dute.
Jendeak kritikotasuna landu behar du, horretan hezi beharra dago publikoa. Artista batek ez badu askatasunik nahi duenari buruz nahi duen modura hitz egiteko, orduan gaizki. Nik Euskal Herriaren naturarekiko harremanari eta mitologiari oda fantastiko bat egin nahi badiot, ez da nire arazoa norbaitek hori iturri historiko fidagarritzat hartzen badu. Iratin, adibidez, elementu historiko ugari aurkitu ditzakezu. Guztiak errespetu handiarekin erabilitakoak diren arren, ez da ahaztu behar fantasia dela. Historia modu poetikoan azaltzen dut hainbat aspektu sinplifikatuz, baina sinbolismo artistikoa hor dago.