Obituario
Morre Xosé Manuel Beiras, o home que transformou Galiza para sempre

O histórico líder do nacionalismo galego, Xosé Manuel Beiras Torrado (Santiago de Compostela, 1936), faleceu este 8 de outubro aos 90 anos na súa casa familiar de Brión (A Coruña). Político precursor, intelectual ávido, economista transgresor, orador desbordante e gran humanista, transformou Galiza e o galeguismo para sempre desde antes mesmo de poder participar activamente nas institucións. 

Aínda que se retirou da primeira liña política en agosto de 2016 e da portavocía nacional de Anova en 2017, Beiras, xunto co seu amigo e exalcalde de Santiago de Compostela, Martiño Noriega, tivo un último e pouco habitual xesto de enorme xenerosidade política chamando á unificación do voto de esquerdas na candidatura do BNG de Ana Pontón nas eleccións galegas do 18 de febreiro de 2024. Foi a súa derradeira leición.

Apenas uns meses despois dun resultado histórico para o BNG que, porén, non foi suficiente para arrebatarlle a Xunta ao PP, Beiras recibiu O Salto na súa casa de Brión (A Coruña). Miraba daquela con desesperación e rabia a acumulación de erros da esquerda confederal que el conseguira empastar co nacionalismo galego: “Andan a hostias. Que se son galgos ou podencos. Son cans e van morderte, sexan uns ou outros. É horrible. Como van construír desde abaixo se eles abaixo non teñen nada?”. Falou con dureza sobre a xogada arribista de Yolanda Díaz tras a experiencia de Alternativa Galega de Esquerdas —que anticipou as coalicións da esquerda— e En Marea e asumía con firmeza que o futuro da transformación social estaría lonxe das institucións: “Estamos padecendo a traizón do PSOE en setembro de 2016 combinada con que todas as enerxías das prazas —o 15M— se vertesen na política institucional. Iso deu lugar a que esa cidadanía se convertese nunha esquerda social orfa. Pero o polvorín está aí. O tema é quen prende a mecha e que ese lume non se desmande. Precisamos lucidez e coraxe (...) O cambio vai vir por unha rebelión cívica”. Unha vez máis, Beiras víao vir.

Tamén analizou con lucidez aqueles pasos insólitos no nacionalismo galego para tender pontes coa esquerda confederal e que o BNG se negou a aceptar: “Nunha nación sen estado, un movemento emancipador de esquerda como é o nacionalismo galego, ten que xogar nun sistema de dúas coordenadas de esquerda a dereita. Tes que ter, por unha banda, a contradición de clase e, pola outra, a contradición nacional. Se as sobrepós como transparencias, as posicións non coinciden”, reflexionaba.

Beiras e os seus compañeiros e compañeiras de Anova trataron de diagnosticar a situación en base a esa conxugación: “No ano 2012, en plena recesión, nós considerabamos que a contradición dominante era a de clase. O que preocupaba máis á xente, tamén ao electorado nacionalista, eran os problemas propios da hexemonía dunha dereita cafre. Por iso, lanzamos a idea de que había que facer unha fronte ampla. Entón pasamos esa fronteira entre o nacionalismo e o españolismo. Se hai forzas de ámbito estatal non nacionalistas, pero que asumen os dereitos do pobo galego como nación a exercer a súa soberanía, tentemos establecer pontes con elas”. Nas eleccións de 2015, esa fronte ampla conseguiu 408.370 votos e cinco deputados no Congreso, varrendo o máximo histórico de tres escanos do BNG na Cámara Baixa.

“Se o BNG chega a entender que aquilo non era derivar cara ao españolismo, senón romper a fronteira con xente que non era nacionalista, pero que si entendía o proceso de emancipación e non era antinacionalista, a historia de AGE sería distinta. Feijóo tería perdido as eleccións de 2012 e, ademais, o nacionalismo hoxe sería hexemónico”, teorizaba o intelectual nado en Santiago de Compostela. Pero aquilo non ocorreu.

A pesar dos seis deputados e os dous senadores, o golpe foi doloroso: “Retorcendo o regulamento da Cámara, negáronnos o grupo propio. Entón, o sector nacionalista de En Marea quería ir ao grupo mixto, como fixo Compromís. Ao final, nós, por lealdade e porque considerabamos que era un acordo estratéxico importante, aceptamos a proposta de elaborar un documento que marcase as pautas de funcionamento do grupo confederal”. En teoría, os deputados e deputadas de En Marea funcionarían como grupo parlamentario dentro e incluso terían liberdade de voto para discrepar de Podemos: “Con esas condicións, aceptamos, pero sabotárono desde o primeiro día. Tristemente, tamén desde o propio grupo. Concretamente, Yolanda Díaz e Antón Gómez Reino”. Beiras resumía aqueles baixos fondos da política española cunha frase de Castelao: “O máis parecido a un chauvinista español de dereitas é un chauvinista español de esquerdas”.

A tese do atraso económico e a dependencia

En 1972, a editorial Galaxia publicou a que é probablemente a súa obra máis citada, O atraso económico da Galiza. Naquel momento, apenas tres anos antes da morte do ditador, a súa saída supuxo unha ruptura cos discursos dominantes sobre o atraso de Galiza. Ata entón, a pobreza galega adoitaba explicarse por factores supostamente naturais: unha orografía difícil, o minifundio, a dispersión poboacional ou unha presunta resignación do carácter galego. Beiras, desde a súa cátedra de Estrutura Económica, sostivo que esas explicacións tomaban os síntomas polas causas. O problema non estaba no que Galiza era, senón no lugar que se lle asignara dentro dun sistema económico máis amplo.

O seu argumento central é que Galiza se integrou no mercado español nunha posición subordinada, como unha especie de colonia interior. Dela saían enerxía eléctrica, materias primas baratas e, sobre todo, man de obra a través da emigración, mentres que os beneficios da transformación e da acumulación de capital quedaban fóra. Este enfoque, próximo ás teorías da dependencia que se debatían daquela no pensamento económico crítico, daba ao subdesenvolvemento un carácter estrutural e histórico. Con isto cambiou o debate: a pregunta xa non era como arranxar os galegos, senón quen se beneficiaba da situación de Galiza e que instrumentos políticos facían falta para revertela. Nesa construción intelectual, el mesmo o recoñeceu en numerosas ocasións, a lectura do Retrato do colonizado do intelectual tunisiano Albert Memmi foi fundamental.

Modernización e institucionalización do nacionalismo

Beiras actuou como ponte entre dúas épocas do nacionalismo galego. Por unha banda, recolleu a herdanza do galeguismo histórico, o de Castelao, Bóveda e o Partido Galeguista, coa súa dimensión cultural, democrática e autonomista, truncada pola Guerra Civil e a ditadura. Por outra, actualizouna cunha linguaxe política e económica propia dos anos sesenta e setenta que comezara a absorber na súa estadía en París e na Sorbona. Aí, a cuestión nacional analizábase xunto coas relacións de clase e a estrutura produtiva. A súa participación na fundación do Partido Socialista Galego en 1963 foi un primeiro paso nesa dirección: un socialismo que se pensaba desde Galiza e non como unha mera sucursal de proxectos estatais.

O segundo paso decisivo foi o Bloque Nacionalista Galego, creado en 1982 como espazo de converxencia de distintas sensibilidades nacionalistas e de esquerda. Co tempo e baixo a influencia intelectual e pública de Beiras, o BNG pasou de ser unha forza testemuñal a converterse na principal alternativa dentro do Parlamento galego, cunha implantación municipal e social considerable. Máis alá dos resultados electorais, a súa achega foi demostrar que o nacionalismo podía ser unha opción política institucional, con programa de goberno, capacidade de pacto e presenza na vida cotiá das comunidades, sen renunciar á súa carga crítica.

A teoría do nacionalismo emancipador

Beiras desenvolveu unha reflexión teórica para responder a unha obxección habitual: que todo nacionalismo é, por definición, excluínte ou perigoso. A súa resposta foi distinguir entre nacionalismos segundo a súa posición no sistema de poder. Os nacionalismos de Estado, que dispoñen de aparello político, económico e cultural, tenden a presentarse como naturais ou neutros, e a impoñer unha uniformidade lingüística e cultural. Os nacionalismos das nacións sen Estado, en cambio, xorden como resposta a unha subordinación e reclaman o dereito a existir e a decidir. Desde esta perspectiva, o nacionalismo galego é defensivo e emancipador, non agresivo.

Esa distinción complétase cunha dimensión social. Para Beiras, a defensa da identidade galega non se esgota na lingua ou na cultura, aínda que ambas sexan fundamentais, senón que está ligada á capacidade do pobo para decidir sobre os seus recursos e o seu futuro. De aí a súa insistencia en que a liberación nacional e a liberación das clases traballadoras forman parte do mesmo proceso e en que a soberanía dos pobos é un contrapeso fronte á homoxeneización que impón o capitalismo globalizado. Con esta construción teórica, o nacionalismo galego puido dialogar con outras tradicións da esquerda e con movementos de liberación doutras latitudes.

O cooperativismo e a alternativa socioeconómica

Unha dimensión menos coñecida de Beiras, pero moi reveladora, é o seu interese temperán polo cooperativismo. Desde os seus escritos de xuventude, na etapa parisiense de finais dos anos cincuenta, expuxo o cooperativismo agrario e mariñeiro como unha vía democrática para organizar a economía rural e costeira de Galiza. A súa idea era que as comunidades labregas e mariñeiras podían superar a debilidade do minifundio e a dependencia de intermediarios agrupándose en estruturas propias, controladas por quen traballa, sen agardar a que o cambio viñese desde arriba.

Esta intuición enlaza co seu diagnóstico posterior sobre a dependencia: se o problema era que Galiza exportaba recursos e recibía pouco a cambio, a solución debía pasar por reforzar o tecido produtivo local e diversificar unha economía demasiado orientada a poucos sectores. A súa proposta apuntaba a unha economía máis autoorganizada e sustentable, que aproveitase os recursos do país en beneficio de quen vive nel. Vista hoxe, esa orientación dialoga con debates moi actuais sobre soberanía alimentaria, economía social, desenvolvemento rural e ecoloxía política, o que mostra ata que punto o seu pensamento anticipou cuestións que entón apenas estaban na axenda.

Dinamización cultural e apertura internacional

A labor de Beiras non se limitou á economía nin á política de partido. Foi tamén un axitador cultural que entendeu a edición e o debate de ideas como parte da construción dun país. Dentro de Editorial Galaxia, unha das institucións centrais da cultura galega de posguerra, impulsou coleccións como Agra Aberta e Alén-Nós, pensadas para introducir en galego o pensamento social e crítico contemporáneo. Con isto contribuíu a demostrar que a lingua propia podía ser vehículo de ciencias sociais, ensaio e reflexión política, e non só de literatura e cultura popular. Máis tarde, esa tarefa desenvolvería no Consello de Dirección de Edicións Laiovento, ademais de publicar numerosos ensaios de pensamento económico e político.

Esa tarefa complétase coa súa apertura internacional. A súa tradución de autores como Albert Camus levou ao galego referentes do pensamento existencialista europeo e a súa traxectoria estivo marcada por un constante diálogo coa Europa progresista e cos movementos de liberación do Sur global. Beiras tendeu así pontes que sacaron a reflexión galega dun horizonte estritamente local: situou a experiencia de Galiza nun marco comparado, onde os seus problemas podían entenderse xunto cos doutros pobos e onde a súa cultura podía aspirar á plena normalidade intelectual.