Memoria histórica
Crimes impunes: os galegos no holocausto e a responsabilidade franquista

Houbo 78 casos de deportados nos campos de exterminio da provincia da Coruña, 46 de Ourense, 40 de Pontevedra e 34 de Lugo, aumentando en 91 casos os datos que dera o BOE en 2019. Este xornal falou con 4 familiares dos afectados para coñecer as súas historias e entender por que estes crimes se sumaron á querela arxentina de 2010.

Acto en Vigo na embaixada Arxentina para denunciar a complicidade de Franco co holocausto nazi.
Acto en Vigo da ARMH na embaixada de Arxentina para denunciar a complicidade do réxime franquista co holocausto nazi Miguel Núñez
8 may 2020 06:00

No mes de agosto de 2019, publicouse no BOE un recoñecemento a case 4.500 españois e 109 galegos que foran deportados aos campos de concentración nazis. Pola contra, seguindo aos membros da Asociación pola Recuperación da Memoria Histórica (ARMH), o do BOE “recolleu a investigación de Benito Bermejo e Sandra Checa no seu memorial e publicado en 2006 e ten actualizacións non recollidas”. Segundo investigadores históricos, hai máis de 9.300 deportados españois, dos que 200 son de orixe galega. Esta semana cumpriuse o 75 aniversario da liberación do campo de Mauthausen, onde esiveron uns 7.000 españois, dos que foron asesinados máis de 5.000.

“Houbo 78 casos de deportados da provincia da Coruña, 46 de Ourense, 40 de Pontevedra e 34 de Lugo”, indica Carmen GarcíaRodeja, portavoz da ARMH en Galiza. A maiores do de Mathausen, houbo deportados nos campos de NatzweilerStruthof, Flossenburg, Buchenwald ou Dachau, entre outros.

“Os nazis preguntaron ao Ministerio de Asuntos Exteriores de España polos españois detidos e este rexeitounos, declarándoos apátridas”

Desde a ARMH, denuncian que as deportacións foron causa da complicidade do réxime fascista de Francisco Franco co holocausto nazi, do que segue impune 74 anos despois dos xuízos de Nüremberg. “Facemos responsable ao franquismo das calamidades que viviron os deportados españois”, manifesta Eladio Fernández profesor de historia e coordinador do grupo de investigación dos Ourensáns deportados aos campos nazis.. “O goberno nazi preguntara ao Ministerio de Asuntos Exteriores de España levado por Serrano Suñer e este rexeitounos, declarándoos apátridas”, explica GarcíaRodeja. Ademais, “intercedeu nalgún caso individual para salvalo, por temas de amizades”, engade.

Presos republicanos traballando nos campos de concentración nazis. Foto do arquivo de Francesc Boix, que se usou nos xuízos de Nuremberg
Presos republicanos traballando nos campos de concentración nazis. Foto do arquivo de Francesc Boix, que se usou nos xuízos de Nuremberg

Durante a transición española, “todos os crímenes franquistas quedaron impunes coa lei de amnistía e posteriomente cando a xusticia arxentina interviu, o Estado Español anulou a xustiza universal”, asegura GarcíaRodeja. Porén, a ARMH vén de sumar no pasado mes de febreiro á querela arxentina iniciada en 2010 os crímenes da ditadura no caso dos deportados en campos de exterminio nazis. “É unha vergoña que se teña que facer desde Arxentina que ralentiza o proceso e non por depuración propia do actual Estado español. Ademais, non se lles fixo as víctimas o recoñecemento estatal que se debería”, lamenta Eladio Fernández.

En canto a eses galegos deportados, “atopábanse no leste do Estado Español, xa que era zona republicana durante o final da guerra”, indica GarcíaRodeja. Unha vez perderon os republicanos, foron cara Francia, “nunha retirada co intento de volver a España para vencer ao fascismo”, xunto ao case medio millón de exiliados españois. No país galo, estiveron en campos de refuxiados situados en praias como a de Argelés, Mer ou Rivesaltes e no interior como o caso de Septfonds. Estas zonas, “eran campos de concentración onde deixaron morrer a moitas persoas. O goberno liberalconservador do momento tiña ese ‘temor rojo’ aos exiliados españois”, explica Fernández.

Unha vez iniciada a Segunda Guerra Mundial, o goberno francés veu nos refuxiados españois un potencial de man de obra para o conflicto bélico. “Sobre todo, traballaron na liña Maginot, en autoestradas ou instalacións militares”, relata o tamén profesor de Historia na Estrada.

A partir dese punto, os nazis comezaron a deter aos españois durante a guerra. Foron levados aos stalag, campos de prisioneiros dos alemáns. Nese preciso momento realizouse a pregunta ao goberno franquista sobre qué facer cos españois, aos que se lles quitou a nacionalidade. Os detidos comezaron a ingresar nos campos de concentración entre 1940 e 1941 cun triángulo azul de apátridas cara abaixo coa S de España (En Mauthausen todos levaban este). Por outra banda, no resto dos campos, os españois que se uniron á loita contra o nazismo, cos maquis, das CTE ou os collidos nos ghettos francesesforon deportados co triángulo vermello cara abaixo coa S, xa que todos os españois eran considerados coma roxos.

Triángulos holocausto apátridas republicanos españoles
Á esquerda, o triángulo azul que declaraba apátridas aos españois en Mauthausen. Á dereita, o triángulo vermello que levaban os españois detidos despois da ocupación nazi en Francia. Extraída do documental 'Los últimos españoles de Mauthausen y del resto de campos nazis' de Carlos Hernández. Cecilia Vázquez

No 2018 a ARMH propiciou unha homenaxe institucionl no Parlamento de Galicia, asinada por tódalas agrupacións políticas. Realizáronse tamén homenaxes individuais en diferentes concellos do territorio galego. Mais, subliñan que “debe haber unha homenaxe estatal e institucional a todas estas víctimas. Non pode ser que se ignore que houbo deportados polas súas ideas políticas ou que aínda haxa xente nas fosas comúns”, defende Eladio Fernández; e engade, “débese rematar coa política da desmemoria. Semella que non é o mesmo contar os fusilamentos dos franceses do 2 de maio que os crimes da represión durante o franquismo”.

“O relato oficial do estado español, resalta os intereses da superestructura ideolóxica dominante do franquismo”

Sobre a ignorancia xeralizada do tema, “cando facemos charlas en centros educativos, hai quen pregunta se os galegos deportados eran xudeus”, lamenta a portavoz da ARMH. Con todo, “o relato oficial do Estado español, resalta os intereses da superestructura ideolóxica dominante no franquismo”.

No caso dos familiares, moitos non sabían que fora deles; ben porque morreran na guerra ou ben porque os que sobreviviron, non querían ou non eran capaces de contar as calamidades que viviron. Grazas ás investigacións históricas realizadas, puideron reconstruír as vidas dos seus familiares. Agora, cómpre lembrar as vivencias dos deportados galegos da man dos seus familiares. 

Acto en Vigo denunciando na querella Arxentina a impunidade do franquismo.
Acto en Vigo denunciando na querella Arxentina a impunidade do franquismo. Miguel Núñez

FRANCISCO CORTÉS MARTÍNEZ, DEPORTADO DA PROVINCIA DE OURENSE

Francisco Antonio Cortes Martínez naceu no 1913 en Calvos de Randín, ao sur da provincia de Ourense. O seu pai, José, era tenente de Carabineros, destinado en Calvos e en Ourense, tamén foi coronel durante a guerra. Segundo conta Luz Cortés, a súa sobriña, “Francisco estudou na Escola Superior de Veterinaria de Madrid, chegando ao segundo curso e o meu pai Arquitectura, chegando ao cuarto. Alí, afiliáronse á Federación Universitaria Escolar, de carácter laico e republicano e máis tarde ao Partido Sindicalista”. 

Unha vez iniciada a Guerra Civil, pertenceu á 124 ‘Compañía de Asalto en el Cuerpo de Investigación y Vigilancia’ e destinado na Sección de Investigaciones Especiales e Inteligencia en Madrid. Unha vez decidida a Guerra, a familia formada polos país e seis fillos fuxiu a Francia por Figueres, sorteando os bombardeos da aviación fascista xunto ao Goberno republicano. En cambio, “ao meu pai, do mesmo corpo, collérono en Valencia e foi mandado ao cárcere, ata os anos 50 que volveu a Galiza”, conta a familiar.

En Francia, os homes estiveron no campo de Argelés. En cambio, a nai e as dúas fillas acubilláronse nunha fonda, regresando máis tarde a Calvos de Randín, coa axuda dun tío oficial do exército franquista. Alí, “sufriron insultos, desprezos e ata roubos dos falanxistas, pero pudieron refacer a súa vida grazas ao apoio da maioría da veciñanza”, sinala Luz.

O tío e o avó de Luz Cortés, uníronse aos comités de traballadores franceses e á resistencia francesa, “pensamos que seguían exercendo as súas tarefas de Intelixencia”, conta Luz. “Do meu avó só sabemos que estivo nos campos de Francia e que debeu morrer alí”. Os nazis detiveron a Francisco en Tours, en decembro do 1943. Estivo no stalag de Compiègne e tras o rexeitamento de Franco, aos trens da morte, “onde xa morría moita xente”. En Alemaña, estivo no campo de concentración de Buchenwald, co número 4353, rexistrado coma preso político, co triángulo vermello aos seus 30 anos.

No campo, Francisco inscribiuse coma carpinteiro. Foi destinado ao kommando de traballo número 30, na fábrica de armas de Gustloff II en 1944. Despois, a outro subcampo de Buchenwald: Langestein Zwienberge. Segundo Luz, “isto era para que non formasen grupos e que non se organizasen”. 

As torturas nazis deixáronlle secuelas de por vida coma os tímpanos reventados e os pulmóns enfermos”

Pouco antes da liberación do campo, algúns presos sabían que a orden das SS era asesinar aos que ficaban alí. Moitos presos estaban organizados, “o meu tío xunto a outros 7 decidiron fuxir, aínda que non sobreviviron todos, pero Francisco sobreviviu”. “Desde alí, cruzaron un río e recolleuno un barco que o levou a un campamento para curalo. Despois, estivo vivindo entre París e Burdeos”, conta Luz Cortés. 

Nos anos 50, conseguiu volver a España grazas a un indulto, apoiado por un familiar seu do bando franquista. Viviu en Xixón coma Delegado de Abastos, ata o 1970. Tras isto, foi a Vigo coas súas irmás, causa das súas enfermidades, onde faleceu en 1987.

Dábanlles de comer peles de patacas e sopas só de auga, mentres que aos porcos lles daban as patacas. O meu tío medía 1,80m e chegou a pesar só 39kg”

Pese a que Francisco conseguiu sobrevivir ao holocausto nazi, “deixoulle secuelas de por vida, coma os tímpanos reventados e os pulmóns enfermos, causa das torturas”, lamenta Luz. “Aos militares castigábanos cos brazos cara atrás, dislocándolle os ombros”, e engade que “buscaban que morreran nos traballos forzados de esgotamento, pero ao mínimo ápice de rebelión fusilábanos”. En canto á comida, “dábanlles de comer peles de patacas e as sopas eran só auga, mentres que aos porcos lles daban as patacas peladas, engadindo a tortura psicolóxica que supón”, explica. “Medía 1,80m e chegou a pesar só 39kg despois das calamidades que viviu no campos de exterminio”.

“Durante a maior parte da súa vida, el non quería falar do que viviu en Alemaña porque lle afectaba moito e había medo á represión franquista. Foi nos seus últimos anos de vida cando comezou a contarme algunhas cousas”, destaca a súa sobriña. Con todo, “recordarei sempre ao meu tío e ao meu pai coma persoas que aproveitaban a vida que lles quedaba e, sobre todo, moi pacíficas”.

“Hai que facer xustiza con quen loitou pola democracia e pola liberdade”, demanda Luz. “Queixámonos agora polo confinamento da COVID—19 e non pensamos nas penurias que se viviron hai menos de 100 anos”, pero asegura que o máis importante coa extrema dereita en auxe é “recordar o que eles pasaron para que non se repita”.

Francisco Cortés Martínez, anos depois de fuxir do campo de concentración, xa en España.
Francisco Cortés Martínez, anos depois de fuxir do campo de concentración, xa en España. Cedida pola familia

JOSÉ FERRADÁS PASTORIZA, DEPORTADO DA PROVINCIA DE PONTEVEDRA

José Ferradás Pastoriza naceu en 1912 en Beluso, unha parroquia ao oeste do concello pontevedrés de Bueu. A súa historia, comeza a ser de interese para José González Ferradás, o seu sobriño, “cando tiña 8 anos e preguntei por quen era ese cuarto irmán que saía coa miña nai e cos meus tíos”. “Dixéranme que o meu tío morrera na guerra, pero na igrexa da Rosa había unha placa cos mortos da guerra, pero non estaba el. “O teu tío era dos outros”, contestarame miña nai”, relata Pepe aos seus 65 anos.

O mesmo día, xa na casa, “contoume que loitara pola República, que era un rapaz con inquedanzas socialistas, que buscaba máis melloras colectivas para a súa época”. Cando foi o golpe do 36, “José Ferradás pediulle á miña nai que estivese alerta por se viñan os fascistas a por el. O día que viñeron, fuxiu pola ventá da casa cara a Praia de Tulla. A partir de aí ninguén máis soubo del. Miña nai pensara que escapara cara Portugal”, conta José González. Aínda así, cando o seu pai voltou emigrado dos Estados Unidos, “tentou buscar algo sobre o meu tío, pero tiña que facelo con coidado, xa que eramos unha familia con fama de “rojos”.

Non lle puiden contar a miña nai que foi en realidade do meu tío, pero sentinme aliviado por saber qué fóra del”

Máis tarde, no 2010, Pepe atopou un libro no que se falaba de que moitos republicanos en Catalunya remataron na Praia de Argelés. Xa buscando no PARES, do Ministerio de Cultura, apareceu o seu tío ao que daban por morto en setembro de 1941 no campo de concentración de Gusen, subcampo de Mauthausen a 5km deste. Grazas á investigadora Maria Torres, puido reconstruír a vida do seu tío e saber que loitou en Asturias e en EuskalHerria coa compañía México da UGT.

“Non llo puiden contar á miña nai, pero sentinme aliviado por saber que fóra del”, confesa o sobriño da víctima. “Enorgulléceme a consecuencia cos seus ideais, pero doeme que non se recorde, que non se queira saber e que incluso se oculte desde as institucións”, conclúe José González.

MANUEL RODRÍGUEZ LOURO, DEPORTADO DA PROVINCIA DA CORUÑA

Xaquín Rodríguez Louro e Manuel Rodríguez Louro alias “Marrolas” son dous irmáns do Ézaro, na provincia da Coruña, de 1918 e 1916 respectivamente. Ambos eran comunistas e loitaron na Guerra defendendo a República. Segundo conta Juan Carlos Rodríguez, o seu sobriño, eles estaban refuxiados nas covas do Monte Pindo xunto a un centenar de homes, “non querían loitar cos fascistas, tiñan conciencia de clase”, asegura o familiar. Tras un par de meses, xa en 1937, os dous irmáns decidiron xunto a once homes máis baixar do monte para embarcar nunha lancha xeiteira e fuxir da zona franquista.

Marrolas e Xaquín cantando a Internacional co puño ergueito ao chegar ao porto de Bristol tras escapar do bando franquista.
Marrolas e Xaquín cantando a Internacional co puño ergueito ao chegar ao porto de Bristol tras escapar do bando franquista. Fonte: Evening Times. Cedida pola familia

Estando en alta mar, quedaron sen combustible. Recolleunos un barco inglés e remontounos ata Bristol. Eles, ao chegar, cantaron a Internacional co puño ergueito no porto inglés. A xente de alí avisoulles de que non estaba ben visto —daquela gobernaba o conservador Chamberlain—. Os ingleses mandáronos elixir bando no conflicto bélico en España e repatriáronos.

Xa de volta e no bando republicano, “loitaron na batalla do Ebro, onde sabemos que se atoparon co outro irmán. Este último, estivera tamén escondido no Monte Pindo, pero entregouse e forzárono a loitar cos fascistas”, explica Juan Carlos.

Tras perder a guerra, foron aos campos de refuxiados franceses e traballaron na liña Maginot. A familia, cre que Marrolas estivo tamén en Dunkerque por unha carta que recibiu a súa nai; “había tantos avións alí coma ghaivotas no trámito do Ézaro un día de mal tempo”, escribiu.

Marrolas tiña poliomielitis. Saben que foi dos primeiros en ser collido e asesinado en Gusen, onde levaban aos presos “máis moribundos” de Mauthausen. Fora declarado apátrida e asarinárono no 1941 con 25 anos. “Enterámonos da súa morte por unha carta do goberno, por se tiña fillos ou viúva”, conta Juan Carlos.

Por outra banda, o Partido Comunista Chileno, mandou grazas a Pablo Neruda un barco chamado Winnipeg á búsqueda de comunistas a Francia, onde foi Xaquín. Lamentablemente, este foi asesinado en Sudamérica “sen saber aínda moi ben os motivos”, relata Juan Carlos.

“É vergoñento que a xente non saiba que os seus propios veciños viviron un xenocidio e o holocausto nazi. A xente nin sequera sabe que na Galiza existiron campos de concentración franquista, coma o de Muros e Noia ou o de San Simón”, lamenta o mesmo familiar. “Queremos que se saiban estas cousas na sociedade”. Cando lembra aos seus tíos “téñoos coma heroes, a miña nai de mozo sempre me dicía que eu semellaba ao Marrolas polos meus ideais e era algo que me enorgullecía”, asegura.

Rexistro da morte de José Ferradás Pastoriza no campo de concentración alemán. Cedido pola familia
Rexistro da morte de José Ferradás Pastoriza no campo de concentración alemán. Cedido pola familia

RAFAEL PARDO VALES, DEPORTADO DA PROVINCIA DE LUGO

Rafael Pardo Vales naceu no 1912 en Laxosa, na provincia de Lugo. A súa sobriñaneta, Isabel de la Cruz, conta que como toda a familia, traballaba no ferrocarril e ia dun lado cara outro. Despois, meteuse a garda de asalto da República no 1937 e tocáralle Barcelona. Avanzada a guerra, ascendeu a sarxento. Unha vez perdida a guerra, foi co seu sobriño a Francia.

Fotografías de Rafael Pardo Vales antes de ser asasinado polas SS.
Fotografías de Rafael Pardo Vales antes de ser asasinado polas SS. Cedida pola súa familia

“Grazas ás cartas que mandou, sabemos que tivo unha noiva no exilio, polo ano 39”, explica a súa familiar. En Francia, “supoñemos que estivo nos campos de refuxiados. Estivo nun stalag preto da cidade alemana de Bremen”. O 3 marzo do 1941 enviárono a Mathausen. En xuño trasladárono a Gusen e foi asesinado o 7 de xaneiro de 1942. “Enterámonos da súa morte por unha carta da Cruz Vermella Internacional que lle chegara ao meu tío avó en 1946”.

“Teño a lembranza de ver chorar á miña avoa sempre que había filmes sobre nazis e ela contoume a historia do seu irmán”, conta Isabel. “Coa represión da posguerra aos fillos non se lles contaba nada. Había medo de que puidesen ser asasinados por ser de esquerdas”. “Meu pai sabía menos do meu tío avó ca o que sei eu hoxe”, asegura. Ademais, sobre algunhas das obrigas “mínimas” da época conta que “cando Franco pasaba pola rúa da miña avoa para ir a Meirás, ela estaba obrigada pola policía a colgar a bandeira fascista para que o dictador a vira”.

“As cousas que pasoron esta xente non deben volver pasar. Debemos poñer nome, apelidos e adxectivos aos culpabeis. Saber a verdade”, defende Isabel. “Polo que escribiu quen sobreviviu ao holocausto, sabemos as condicións nas que viviron estas persoas, pero aquí aínda hai xente que nin sequera sabe que foi dos seus familiares”, engade. “Agradecemos moitísimo os actos coma os da ARMH, pero botámolos en falta desde as institucións oficiais”, manifesta.

Mauthausen
Republicanos españoles fotografiados días después de la liberación de Mauthausen. Imagen de Francesc Boix.
Crímenes del franquismo
Las causas pendientes de Billy el Niño

Represaliados y represaliadas del franquismo presentaron un total de 18 querellas criminales por torturas contra Antonio González Pacheco, alias Billy el niño, uno de los pocos miembros de la Brigada Político Social que quedaban en vida y que hoy ha fallecido a causa del covid-19.


Memoria histórica
Memoria de loita, exemplo de vida
Este é o relato da vida dun traballador que o entregou todo —até que foi asasinado como moitos outros— na procura da igualdade entre a humanidade e a xustiza social.

Crímenes del franquismo
La caja negra del asesinato de españoles en el campo de Mauthausen

El Gobierno español ha autorizado la publicación del nombre de las víctimas españolas de uno de los peores campos de concentración del régimen nazi. La decisión se toma una década después de que el Ejecutivo socialista de Zapatero dificultara la investigación penal contra criminales de guerra nazis.

Relacionadas

Extrema derecha
El discurso del odio de la extrema derecha migra a Telegram

Desde canales abiertamente fascistas o neonazis hasta los canales de Vox o Estado de Alarma TV se puede reseguir una línea discursiva que en ocasiones es casi idéntica.


Memoria histórica
Crímenes impunes: gallegos en el holocausto y la responsabilidad franquista
Hubo más de 9.300 presos republicanos en los campos de exterminio nazi. Este periódico ha hablado con cuatro familiares de deportados para entender por qué sus casos se han sumado a la querella argentina iniciada en 2010.
Desobediencia
Holocausto y noviolencia
Muchas veces perdemos el sentido profundo que tiene la noviolencia: la resistencia civil, que propone una estrategia política para evitar que se vuelva a caer en las trampas que los totalitaristas puedan imponer a la sociedad.
0 Comentarios

Destacadas

Industria armamentística
Disparando dólares: cuando la paz no sale a cuenta

Andrew Feinstein trabajó para el primer gobierno democrático de Sudáfrica. Cuando descubrió la corrupción que se escondía en el negocio de compraventa de armas, tuvo que abandonar el país. Autor de 'The Shadow World', donde entrevista a varias traficantes de armas, este ex político se ha dedicado a seguir el rastro de los señores de la guerra y los estados que les cobijan.

Corrupción
Juan Carlos I sigue la tradición familiar y anuncia que se va de España

El monarca emérito comunica a su sucesor que abandona el país para facilitar a Felipe VI el ejercicio de sus funciones.

Laboral
Horas extra: nunca trabajamos más de más
Según los datos del segundo trimestre de la Encuesta de Población Activa de 2020, se han trabajado en España 7,2 millones de horas extraordinarias por semana, máximo de la serie histórica del registro. El 59%, 3,8 millones a la semana o 15,2 al mes, son horas extra no remuneradas.
Violencia machista
Confinamiento y violencia de género en La Rioja
Seguimiento integral de 446 casos de violencia de género, servicios de apoyo presencial cerrados y las llamadas para pedir ayuda aumentaron al triple.
Educación pública
Acordes y desacuerdos en los conservatorios de Andalucía
La decisión de la Junta de Andalucía de no contabilizar el tiempo de servicios prestados por muchos de los docentes de los conservatorios superiores dejará fuera este curso a profesorado cualificado y experimentado.
Plano Maestro
De Jujuy a Chengdu. Otro ladrillo en el muro

Un resumen visual de la actualidad mundial. Todo imagen, sin comentarios.