Coronavirus
O debate ecosocial a raíz da pandemia de COVID19

A situación derivada da pandemia está a reactivar o debate entre esquerda e ecoloxismo.

Coordinador do Instituto Resiliencia

8 abr 2020 06:03

De maneira acelerada a partir da extensión da pandemia de COVID19 por todo o mundo, e especialmente a partir da súa chegada a Europa e da activación das políticas públicas de xestión e contención dela, lévanse publicado numerosos artigos que tentan colocar a situación nunha perspectiva ecosocial. Mesmo se teñen provocado agres polémicas a partir dalgúns deles, mal recibidos en certos sectores da esquerda. Neste texto imos fixarnos nomeadamente no caso español, dando as principais pistas para enmarcarmos o debate.

Sen dúbida, os elementos que máis claramente están a caracterizar a perspectiva ecoloxista e ecosocial do que está a suceder a raíz da pandemia provocada polo novo coronavirus SARS-Cov-2 son, en primeiro lugar, a súpeta caída de diversos niveis de contaminación desde o momento en que se comezan a aplicar as medidas de confinamento e de paralización socioeconómica, primeiro na China e posteriormente en numerosos lugares do mundo. En segundo lugar, as conexións que algúns estudos apuntan acerca da orixe do salto zoonótico do virus á especie humana coa destrución de ecosistemas e a perturbación dos nichos ou reservorios naturais deste virus, ademais do papel xogado pola mundialización económica e a hipermobilidade da sociedade mundial actual na rápida extensión da pandemia. Con todo, as reflexións e análises que máis debate están a provocar, sen dúbida, son as que vencellan no plano social e político, a pandemia coa emerxencia climática e mais coas propostas decrecentistas.

Descenso da contaminación, consecuencias da destrución de ecosistemas, mundialización neoliberal... o activismo ecosocial está a atar cabos acerca da COVID19

Era de esperar que no mundo activista se habían atar cabos moi axiña. Os motivos son varios. Para comezar, despois de numerosos cumios climáticos incapaces de activar unha resposta que detivese brusca e drasticamente as emisións (tal como require o agravamento do caos climático), e as conseguintes xustificacións desde o poder político e económico acerca da imposibilidade de facelo así e a necesidade de ir paulatinamente, agora, motivados pola pandemia e en cuestión de moi poucos días, numerosos países do mundo implementaron medidas dun calado similar ou maior ao que se reclamaba desde os movementos polo clima, como o ecoloxismo clásico ou as novas variantes como Fridays For Future e Extinction Rebellion.

Por outra banda, o descenso da actividade produtiva, da mobilidade (especialmente notable no tráfico aéreo e no turismo, practicamente paralizados a nivel mundial) e, por conseguinte, das emisións de GEI e do consumo de combustibles fósiles, así como a intervención estatal na xestión da demanda e da actividade económica en xeral, teñen innegables semellanzas coas medidas reclamadas desde hai décadas polo decrecemento ou polos movementos máis coherentes e veteranos pola transición enerxética.

mapa no2 coronavirus
Gráfico no que se observa o descenso de dióxido de nitróxeno nas ciudades tras o estado de alarma. Imaxe: UPV

Porén, algunhas destas reflexións non están a ser ben dixeridas por certos sectores da esquerda e do que se ten denominado neoecoloxismo (movementos chegados nos últimos anos á loita ecolóxica por contraposición ao ecoloxismo clásico que poden representar organizacións como Greenpeace, WWF ou Ecoloxistas en Acción). Analizar algúns destes debates pode resultar moi iluminador sobre os encontros e desencontros entre certas esquerdas e os movementos decrecentistas, ecoloxistas, peakoilers ou mesmo colapsistas, que xa se inauguraran, en certa maneira, con motivo do xurdimento das propostas difusamente englobadas no chamado Green New Deal.

Así, resulta moi impactante o cualificativo de “miseria moral” que o profesor de Teoría Sociolóxica César Rendueles, moi respectado en certos sectores da esquerda española, dedicou en Twitter ao que el denominou “ecoloxistas mad max neomaltusianos”, sen identificar ninguén nos seus ataques pero que resultaba doado vencellar con nomes como Luis González Reyes ou Jorge Riechmann. Viñetas como a publicada uns días antes polo surrealista Miguel Brieva, e inmediatamente traducida a varios idiomas e espallada a nivel mundial, parece que foron o disparador deste tipo de críticas acedas. A “modesta proposición” de Brieva —compartida por tantas outras persoas no decrecentismo e arredores— consiste basicamente en “aproveitar” a situación (da pandemia) para “sacar algunhas cousas en claro”.

Nas críticas de Rendueles —compartidas por non poucas persoas de esquerda nas redes sociais— parece que se confunde, nun totum revolutum, xente moi distante ideoloxicamente cos até o de agora aliados. E así llo fai ver Riechmann a Héctor Tejero (coautor con Emilio Santiago de ¿Qué hacer en caso de incendio?) no microdebate producido no devandito fío de Twitter, creando una división inesperada (e falaz) entre as filas da esquerda e as do ecoloxismo social máis consciente do colapso, ese ecoloxismo profundo do que está a xurdir un emerxente gaianismo que resitúa o centro da ética na comunidade de todo o vivo. Aparentemente moléstalles a certas posicións de esquerda que se poidan ver “leccións”, “mensaxes”, “oportunidades” ou “anticipos” nunha situación de por si tan dramática como a que implica a pandemia de COVID19. E en certos círculos activistas comeza a identificarse todo o que soe a unha defensa de Gaia cunha “insensibilidade” co sufrimento humano, misantropía, malthusianismo e mesmo con sementes dun “ecofascismo místico”. Alén de confusións e falacias máis ou menos inconscientes, semella que a ollada antropocéntrica comeza a marcar unha divisoria real no seo da esquerda verde, e o virus sería o disparador dunha profunda diverxencia cultural latente.

Coronavirus
¿A quién vamos a matar?

Las formas de producción, distribución y consumo propias del capitalismo son las que están generando la crisis climática, no el mero aumento de la población. Sin embargo, la desinformación o el desconcierto ante el covid19 ha dado relevancia a discursos teñidos de la peligrosa ideología del ecofascismo.

Algunhas mencións ás “oportunidades” que abre a pandemia foron recibidas moi criticamente na intelectualidade española de esquerdas.

O permacultor e decrecentista vasco David González non soamente ve que se abren posibilidades senón que anima a dar “o gran paso”, a partir do Día Despois da COVID19... se é que pode haber nalgún momento algo tan concreto coma un “día despois”, no que parece que será un longo e gradual proceso de volta a algo que xa non será a “anormalidade cotiá”, da que fala Antonio Turiel nunha interesante serie de posts. Turiel tamén fala de “poñerse en marcha”, nun sentido similar ao de Luis González, David González ou Marga Mediavilla. E Máximo Luffiego chega a concretalo nuns apuntamentos para un programa ecosocialista dentro da necesaria transición a unha nova economía.

As análises de todo o que está a revelar a pandemia, tanto acerca das vulnerabilidades da civilización industrial como da marxe que realmente existía para transformar rapidamente a economía en caso de necesidade (marxe que consideraban moi escasa os partidarios do paulatinismo newdealer), que está a realizar o movemento polo Decrecemento ou polo clima, debería en boa lóxica ser integrado coas análises realizadas polo anti- e poscapitalismo. E tamén debería aproveitar a consciencia sociopolítica que está a callar, a pasos axigantados, de que a ideoloxía capitalista (ou cando menos a súa variante actual, o Neoliberalismo) está a sucumbir, vítima tamén da epidemia, ou que polo menos vai quedar moi tocada na súa liña de flotación.

Foi moi significativo que na rolda de prensa realizada conxuntamente por varios ministros españois o pasado domingo 5 abril, o ministro José Luis Ábalos, figura moi relevante dentro do PSOE, chegara a afirmar que a necesidade de os gobernos interviren máis nas economías era xa un consenso que alcanzaba mesmo ás “tribunas do neoliberalismo”; así, nesa mesma rolda de prensa o goberno español recoñeceu estar a sopesar a posibilidade de intervir en España o mercado dos combustibles, algo até o de agora impensable, por moito que fose unha reclamación clásica do sector do transporte.

O goberno español recoñece que agora o consenso virou cara á intervención estatal da economía. E isto é unha ocasión inaudita para o Decrecemento ecosocialista.
Coronavirus
Las lecciones que puede dar el coronavirus a la especie humana

Contemplamos a un diminuto virus desde lo alto del antropocentrismo, de Occidente, del neoliberalismo y de la globalización; pero tal vez podamos aprender algo de él.

Estas fendas profundas que está a causar a pandemia no consenso capitalista-neoliberal eran inevitables, pois como pon en evidencia González Reyes, un dos logros do neoliberalismo fora precisamente “o desmantelamento do público”, e agora tras “tantos anos de desmontaxe da sanidade pública” estase a demostrar “de maneira dramática” que “é o único que ten algunha posibilidade de parar o coronavirus”. Tejero e Santiago identifican neste contexto o proxecto neoliberal como “un proxecto e uns intereses moi concretos que favoreceron o caos”. Extrapolemos isto á loita contra o Caos Climático ou á xestión da Transición Enerxética, e veremos que a situación actual se parece demasiado á apertura da xanela de Overton que o Ecosocialismo e mais o Decrecemento levaban décadas agardando, aínda que os partidarios do Green New Deal sigan, aparentemente, coa mesma proposta que o día antes do primeiro contaxiado en Wuhan.

Decrecimiento
A xanela de Overton

A nosa supervivencia como especie require ampliar o rango do aceptable politicamente.

Malia este inmobilismo da proposta neokeynesiana verde, a previsible caída estrepitosa do PIB a nivel mundial e nacional a raíz da paralización de boa parte das economías mundiais, confórmase como a ocasión de ouro para xustificar o abandono das políticas (capitalistas) de crecemento e para as substituír por políticas (poscapitalistas) de resiliencia e adaptación (á mudanza climática, ao declive enerxético, ás pandemias presentes e futuras, etc.). Porque segundo advirte Riechmann a COVID19 é tan só un entre os múltiples shocks “que vimos padecendo e que imos padecer”. E comezar a pensar en poscapitalismo como un horizonte que de súpeto aparece moito máis nidio e achegado, non parece fóra de lugar cando temos en conta que foi precisamente outra pandemia, a da peste negra, a que “derrubou o mundo medieval deixando oco para a emerxencia do capitalismo”, como nos lembran precisamente Santiago e Tejero.

Con todo, as críticas recibidas neste debate están a provocar un certo retraemento e autocensura que leva a coidar moito as formas cando se escribe desde posicións ecosociais acerca da parte positiva que pode ter algo tan tráxico para milleiros de persoas como é esta pandemia, para evitar causar un rexeitamento na poboación en xeral, non só na intelectualidade de esquerdas. Yayo Herrero recoñeceu que o ecoloxismo ás veces ten unha maneira de comunicar as cousas con demasiada distancia emocional, e coa superioridade de ter a razón e a evidencia do seu lado, causando un rexeitamento visceral nos públicos non iniciados. E Santiago e Tejero advirten contra “análises que minimicen o potencial traumático do que está por vir”. Xa que logo, cómpre explicar as cousas con empatía e coidado, desde dentro da comunidade e non situándose por riba dela. E marcando claramente as diferenzas entre o que non son senón aprendizaxes necesarias pero moi parciais de como se pode xestionar publicamente un decrecemento enerxético e material ordenado, e o que está a ser unha xestión obrigada e improvisada dunha tráxica pandemia. Así, a epidemióloga Marian R. Gómez e o enxeñeiro José Luis Sánchez Álvarez-Campana aclaran na súa achega a este debate —na que combinan as vías comunicativas do logos, ethos e pathos— que “non é así como imaxinamos o decrecemento. Non, se está prohibido o xogo nos parques e os bicos na rúa. Non, se non hai xustiza social. (...) Non é decrecemento. É, digámolo claramente, una mostra do (...) comezo dun colapso civilizatorio sen retorno”.

Coronavirus
¿Prólogo al ecofascismo?

Si aceptamos este momento como un acto fundacional en lugar de crear un clima destituyente e impugnador, seguramente estaremos aceptando participar en un acontecimiento que con toda facilidad va a ser utilizado como analogía positiva para desarrollos autoritarios.

Sobre este blog
O Centro de Saberes para a Sustentabilidade (CSS) é un Regional Centre of Expertise on Education for Sustainable Development recoñecido oficialmente pola Universidade das Nacións Unidas. Ten como misión fundacional “informar, sensibilizar e implicar a comunidade educativa e a sociedade no seu conxunto na promoción da transformación social necesaria para o cumprimento dos Obxectivos de Desenvolvemento Sustentable a través de experiencias cos pés na terra que fomenten a conservación, a sustentabilidade, a protección ambiental e a resiliencia“. O goberno do CSS é horizontal e democrático a través dun Consello Reitor formado por representantes de todos os axentes participantes. Máis información: http://www.saberes.eu
Ver todas las entradas

Relacionadas

Coronavirus
Torrejón testea a su población en contra de las recomendaciones sanitarias

La localidad madrileña analiza la seroprevalencia de su población pese a que la OMS sigue sin recomendar los análisis masivos. Podemos Torrejón denuncia opacidad en la toma de la decisión y alerta de que puede ser contraproducente.


Estados Unidos
Trump, en un búnker, señala al movimiento Antifa como el enemigo a cazar

Las protestas por el asesinato policial de George Floyd se han extendido a todo el país, en un movimiento que ya se compara con los disturbios que, a finales de los 60, impulsaron el movimiento de los derechos civiles. Al menos cinco personas han muerto en el contexto de las manifestaciones. Trump pide considerar terroristas a los antifascistas.

Sanidad
El Gobierno de la Comunidad de Madrid dificulta la conciliación familiar al personal sanitario

El sindicato de enfermería SATSE denuncia que el Gobierno de Ayuso ha iniciado recortes en los derechos del personal sanitario al limitar la conciliación familiar de profesionales con menores de 12 años. 

0 Comentarios
Sobre este blog
O Centro de Saberes para a Sustentabilidade (CSS) é un Regional Centre of Expertise on Education for Sustainable Development recoñecido oficialmente pola Universidade das Nacións Unidas. Ten como misión fundacional “informar, sensibilizar e implicar a comunidade educativa e a sociedade no seu conxunto na promoción da transformación social necesaria para o cumprimento dos Obxectivos de Desenvolvemento Sustentable a través de experiencias cos pés na terra que fomenten a conservación, a sustentabilidade, a protección ambiental e a resiliencia“. O goberno do CSS é horizontal e democrático a través dun Consello Reitor formado por representantes de todos os axentes participantes. Máis información: http://www.saberes.eu
Ver todas las entradas

Destacadas

Temporeros
Los jornaleros no son bienvenidos en los hoteles de Lleida

Aunque el futbolista Keita Baldé se ofreció a pagar por adelantado el alojamiento de 200 trabajadores que duermen en la calle, los establecimientos están presentando excusas para no facilitar sus habitaciones.

Precariedad laboral
Los riders se reúnen con la ministra de Trabajo para exigir que se aplique la ley laboral

Riders X Derechos acudirán a la cita acompañados de representantes de la Unión de Autónomos UATAE y de Taxi Project. “Con la presencia de estos compañeros queremos mostrar la fuerza y unidad de la clase trabajadora”, resume Felipe Corredor.

Migración
Las personas solicitantes de asilo no podrán optar al ingreso mínimo vital

Al contrario de lo que se había anunciado previamente, los solicitantes de asilo quedan excluidos del ingreso mínimo vital. Se suman a las 600.000 personas migrantes en situación administrativa irregular que han quedado fuera de esta medida.


Coronavirus
Torrejón testea a su población en contra de las recomendaciones sanitarias

La localidad madrileña analiza la seroprevalencia de su población pese a que la OMS sigue sin recomendar los análisis masivos. Podemos Torrejón denuncia opacidad en la toma de la decisión y alerta de que puede ser contraproducente.


Estados Unidos
Trump, en un búnker, señala al movimiento Antifa como el enemigo a cazar

Las protestas por el asesinato policial de George Floyd se han extendido a todo el país, en un movimiento que ya se compara con los disturbios que, a finales de los 60, impulsaron el movimiento de los derechos civiles. Al menos cinco personas han muerto en el contexto de las manifestaciones. Trump pide considerar terroristas a los antifascistas.

Sanidad
El Gobierno de la Comunidad de Madrid dificulta la conciliación familiar al personal sanitario

El sindicato de enfermería SATSE denuncia que el Gobierno de Ayuso ha iniciado recortes en los derechos del personal sanitario al limitar la conciliación familiar de profesionales con menores de 12 años. 

Coronavirus
Sanitarios hoy, pacientes mañana

Según las estimaciones del Consejo General de la Psicología, cerca de 150.000 sanitarios necesitarán atención psicológica tras la pandemia.

Pobreza
Mínimo sí, vital ni por asomo

El Gobierno demuestra una enorme soberbia al despreciar la nueva oleada de pobreza que está generando la crisis del coronavirus. La mejor demostración de ello es que para optar al ingreso mínimo vital se tendrán en cuenta los ingresos percibidos en 2019.

Últimas

Comunidad de Madrid
Los municipios más pobres son los más afectados por el recorte de 14.000 plazas escolares aprobado por Ayuso

Los recortes en educación de la Comunidad de Madrid afectarán especialmente a las ciudades de renta más baja y los distritos con más carencias de la capital. En total se perderán más de 14.000 plazas en todo el ciclo desde infantil a bachillerato.

Menores tutelados
Ni familia ni apoyo social, el futuro de los menores migrantes en Andalucía

Con el verano a las puertas y el mar aún en calma, Andalucía prevé un incremento en la llegada de personas migrantes. Pese a ello, la Junta recorta 142 plazas destinadas a la acogida de menores migrantes sin referentes familiares desde el 1 de junio.


Crisis económica
Estados Unidos: coronacapitalismo y su inminente colapso

La riqueza privada siempre ha prevalecido sobre la salud pública en el manual de instrucciones capitalista. Aun así la enormidad de la crisis y el potencial explosivo de transformación que ésta encierra están cambiando las reglas y puntos de vista sobre el bien común.

Argentina
Mendoza lucha por su agua aún en medio de la pandemia

En esta provincia del oeste argentino la sequía ha reavivado la conciencia social sobre la importancia de proteger el agua. El covid-19 ha reabierto el debate de los últimos meses.


Opinión
Cuidados sí, guerra no

El uso de terminología militar por parte de diferentes mandatarios ha sido ampliamente debatido. Lo que no ha sido tan debatido es cómo este lenguaje refuerza el imaginario patriarcal.