Balea Cultural
Jonas Mekas (1922-2019): breves momentos de beleza

Cineasta experimental, escritor, poeta, exiliado, obreiro. O director lituano Jonas Mekas, falecido o pasado 23 de xaneiro, deixou para a posteridade anos de material que fixeron da súa vida a súa obra fílmica, topando na cámara a pluma do seu diario persoal. Aos 96 anos de idade seguía activo, viaxando e filmando, inspirando a outros, novos e vellos: sempre aberto e xeneroso, a súa morte despediu unha forma de ollar única.

Jonas Mekas
Mekas coa súa cámara Bolex de 16mm. Retrato por Boris Lehman.
BALEACULTURAL.NET

publicado
2019-02-16 12:30:00

A noticia emocionoume bastante, aínda hoxe sinto unha mistura rara entre pena e gratitude. Ler o seu lúcido Diario de Cine ou o sobrecolledor libro Ningún lugar a onde ir e ver os seus filmes cheos de persoas —persoas reais que amaba e das que se preocupaba, non só como personaxes ou suxeitos—, foron unha axuda moral para min e máis xente. Penso que poucos cineastas me convidaron tanto a coller unha cámara entre as mans e a querer capturar momentos.

Balea Cultural
‘Thelma’: lesbianismo, relixión e superpoderes

Son moitas as películas que nos amosaron o illamento, a represión, a dificultade de sentirse diferente ou non encaixar nun determinado ambiente que te atrae e te atemoriza ao mesmo tempo. Poucas son capaces de ir tan lonxe na súa proposta como esta Thelma de Joachim Trier.

Estes días estivo a circular, nos muros dos seus seguidores, o seu Manifesto contra o centenario do cinema (1996) onde ensalzaba o valor das filmacións pequenas fronte ás superproducións. Alí escribía: “Nestes tempos nos que todo o mundo ansía ter éxito e vender, eu quero brindar por aqueles que sacrifican o éxito social pola busca do invisible, do persoal, cousas que non reportan diñeiro, nin pan, e que tampouco che fan entrar na historia contemporánea, na historia da arte ou en calquera outra historia. Eu aposto pola arte que facemos os uns para os outros, como amigos.”

O seu concepto de cinema non pode separarse da idea de facer cinema como unha comunidade social. A dimensión artística de Jonas Mekas non pasa só pola creación, senón pola implicación con outros autores, inspirando as súas prácticas artísticas e colaborando en proxectos con eles. Dalgún xeito, o que fixo Mekas foi tomar toda a cadea de produción nas súas mans. Foi creador, distribuidor, crítico e programador, entre outras moitas cousas. Decisivamente foi un grande cineasta, mais o seu maior legado será o seu traballo cooperativo e divulgativo ao servizo do cinema de vangarda.

Jonas Mekas 2
Mekas e o seu irmán Adolfas na Filmmakers' Cooperative (1962). Fonte: www.artslant.com
En 1944 Jonas Mekas e seu irmán Adolfas, son recluidos durante meses nun campo de traballos forzados da Alemaña nazi. Ao rematar a guerra, ambos irmáns abandonan a súa Lituania natal para exiliarse a Estados Unidos, establecéndose en Brooklyn, New York. Dúas semanas despois da súa chegada, Jonas toma prestado diñeiro para mercar a súa primera cámara Bolex de 16mm e comeza a rexistrar momentos da súa vida: o primeiro paso antes de converterse nunha das figuras da vangarda do cinema máis respectadas e recoñecidas. Alí estivo ao fronte dunha nova onda cinematográfica chamada New American Cinema, onde o acompañaron personalidades como Andy Warhol, John Cassavetes ou a nai do cinema undergound Maya Deren: persoas que proclamaban a súa oposición fronte o sistema hollywoodense de facer películas.

O seu concepto de cinema non pode separarse da idea de facer cinema como unha comunidade social

A influencia que tivo Jonas Mekas na vida artística e cultural da cidade é incalculable: polos filmes que fixo, mais tamén pola axuda que prestou na divulgación dos filmes doutros. Como crítico de cinema —nos anos 50 e 60, nas páxinas da súa revista Film Culture ou do Village Voice, ao carón de nomes como Stan Brakhage ou Shirley Clarke— destacou a obra, normalmente ignorada ou incluso despreciada, de cineastas “experimentais” non-narrativos, totalmente á marxe de todas as convencións. Mekas foi fundamental na loita contra a censura de películas queer de Jack Smith e Jean Genet, chegando a ser arrestado pola súa proxección. Sempre acompañado de Adolfas Mekas —falecido en 2011 e tamén cineasta—, fundou Filmmakers’ Cooperative, a primeira cooperativa de cineastas independentes e que máis adiante se convertiría na Anthology Film Archives: un impagable traballo de catalogación, conservación e exhibición de películas de todo tipo. “Así como nós gardamos todos os tipos de arte do pasado, deberíamos tamén gardar e preservar o cinema”, explicou nunha ocasión.

Como cineasta, Jonas Mekas era o verdadeiro “home da cámara”, case unha encarnación do home soñado por Dziga Vertov. Filmaba constantemente, coas súas cámaras súper 8 ou de 16mm, máis tarde en vídeo. Filmaba sen pensar necesariamente en filmes —aspectos da vida cotiá, da súa, dos seus amigos, das rúas neoiorquinas—. Despois de dúas películas (Guns of the Trees e The Brig), que a pesar de integraren a corrente independente vixente a comezos dos anos 60 eran aínda relativamente “convencionais”, sentouse por primeira vez na mesa de montaxe co obxectivo de ordenar todo o material que filmara desnde a chegada aos Estados Unidos. Isto deu, en 1969, a magnífica Walden – Diaries, Notes & Sketches, que praticamente erixe o xénero diarístico, un cinema en primeira persoa, cámara en man, montaxe en libre asociación e voz en off para dotar de poética o retrato dunha cidade e duns amigos (de Brakhage e Gregory Markopoulos a John Lennon e Yoko Ono, pasando pola Velvet Underground e Carl Dreyer). Ao longo dos anos 70, o material acumulado foi xerando máis películas, como Lost, Lost Lost onde Mekas describe o seu ánimo como inmigrante en New York, ou Reminiscencias dunha viaxe a Lituania recollendo o seu regreso xunto ao seu irmán a Lituania en 1971.

Jons Mekas 3
Mekas, Walden, 1969, Window flower, 16mm film. ©2012 Jonas Mekas. The Kennedy family on their holiday in Montauk, New York, 1972.16mm film. ©2012 Jonas Mekas
Jonas Mekas emprega metraxe rodada por el mesmo e experimenta con ela independentemente do tempo, do material ou do formato. En No camiño, de cando en vez, vislumbrei breves momentos de beleza (2000), tan longa coma o título —onde nada pasa máis do que a vida—, Mekas utilizou material gravado ao longo de 50 anos. Posiblemente o título que mellor resume a súa vida e o seu credo artístico.

Mekas foi fundamental na loita contra a censura de filmes queer de Jack Smith e Jean Genet

Co dixital, nos últimos anos, a produción de Mekas fíxose máis regular e era frecuente a estrea de novos filmes seus, alguns con material contemporáneo, outros montando imaxes do seu inmenso arquivo persoal, como é o caso da belísima Outtakes from the Life of a Happy Man (2012). Entre outros proxectos, como a correspondencia fílmica en 2011 co cineasta catalán José Luis Guerín, en 2007 fixo o video-diario 365 Day Project: 365 días durante os cais estreou un vídeo online cada 24 horas na súa páxina de internet, como mostra do seu interese polas novas posibilidades técnicas e narrativas do cinema. Precisamente na súa web poden recuperarse grande parte dos seus diarios fílmicos ata novembro de 2018.

A partir das súas memoria Jonas Mekas desenvolveu un punto de vista peculiarísimo, elaborando unha obra fundamental na que observou a vida cotiá propia e a dos seus para que aprendésemos a atopar beleza no común e no mundano. Mais o seu verdadeiro cometido estaba en amosar e dar a coñecer as obras doutros. Chamárono por iso “o padriño”: o padriño da vangarda neoiorquina. Un alcume que gañou grazas a construir toda unha infraestrutura para apoiar filmes que non se amosaban nas salas comerciais. “Quitarémoslle o cinema á industria e darémosllo aos fogares. Ese é o verdadeiro sentido do que chamamos cine underground”, díxolle nunha ocasión a Pasolini

Ninguén máis ten un lugar como ese para min como cineasta. Grazas a Mekas, chegamos a comprender a necesidade íntima e comunitaria do cine, que tamén está construíndo este mundo social. Non hai distinción entre a vida e o cine, entre a arte e a nosa experiencia de pasar a vida. Agradecemento eterno por tanta beleza, poesía, coherencia e convicción, Jonas.

Relacionadas

Cine
El legado audiovisual de las misiones Apolo
El documental ‘Apolo 11’, de CNN Films, adereza el quincuagésimo aniversario de la llegada a la Luna
Laboral
¿Actriz en paro? Esta bolsa de trabajo te puede ayudar

El sindicato CNT abre una bolsa de empleo para trabajadores de artes escénicas y cinematográficas que se encuentren en paro. La iniciativa arranca el 12 de julio y espera sumar unos 250 nombres en Madrid.

Cine
‘Diego Maradona’
Asif Kapadia vuelve a fijarse en un icono deportivo para deleitar con el estilo documental
0 Comentarios

Destacadas

Laboral
Las kellys llaman a la primera huelga de camareras de piso en Baleares

Camareras de piso de Ibiza y Formentera han decidido en una asamblea celebrada este lunes convocar una huelga de dos días en agosto. Piden regular la carga de trabajo de manera urgente para evitar riesgos innecesarios para las 6.000 trabajadoras empleadas en este sector en estas islas.

Literatura
“Hoy a las mujeres gordas se les permite contar sus propias historias”

La escritora Sarai Walker aborda en Bienvenidos a dietland dos cuestiones importantes: una sobre el cuerpo y otra sobre la ira de las mujeres

Literatura
“Europa no ha perdido su memoria sino su sensibilidad”

En Una vez caminé sobre la suave hierba la escritora austriaca Carolina Schutti propone, con un estilo intimista y sutil, una historia de identidad y desarraigo, un pulso por recuperar la memoria negada. La protagonista se llama Maja, pero podría llamarse de cualquier modo y estar en cualquier sitio.  

Venezuela
El ocaso de la insurrección de Guaidó

La reciente visita de la Alta Comisionada de las Naciones Unidas para los Derechos Humanos, Michelle Bachelet, y el avance de las negociaciones en Noruega han dividido a la oposición venezolana. Mientras tanto, una vez disipada la amenaza de una intervención militar, Maduro debe enfrentar los graves problemas internos y las corrientes chavistas críticas con su gobierno. 

La Rioja
Desacuerdo entre el PSOE y Podemos en La Rioja
El gobierno de La Rioja sigue bloqueado tras una reunión in extremis entre Podemos y PSOE la víspera de la nueva votación ¿Qué ha pasado en La Rioja?
Biodiversidad
Apicultura intoxicada: agricultura, biodiversidad y plaguicidas

Es indispensable escuchar el reclamo de las organizaciones ecologistas que piden el compromiso político de todas las formaciones para reducir al 50% el uso de plaguicidas en 2023.

Últimas

Violencia machista
“Violencia intrafamiliar” y memoria del olvido

Mi padre era un monstruo, pero era un monstruo del franquismo. Era la reproducción “intrafamiliar” de la dictadura: el poder único e incontrolado de un macho, inculcado, aplaudido y avalado por el sistema político-social.