Balea Cultural
Jonas Mekas (1922-2019): breves momentos de beleza

Cineasta experimental, escritor, poeta, exiliado, obreiro. O director lituano Jonas Mekas, falecido o pasado 23 de xaneiro, deixou para a posteridade anos de material que fixeron da súa vida a súa obra fílmica, topando na cámara a pluma do seu diario persoal. Aos 96 anos de idade seguía activo, viaxando e filmando, inspirando a outros, novos e vellos: sempre aberto e xeneroso, a súa morte despediu unha forma de ollar única.

Jonas Mekas
Mekas coa súa cámara Bolex de 16mm. Retrato por Boris Lehman.
BALEACULTURAL.NET

publicado
2019-02-16 12:30

A noticia emocionoume bastante, aínda hoxe sinto unha mistura rara entre pena e gratitude. Ler o seu lúcido Diario de Cine ou o sobrecolledor libro Ningún lugar a onde ir e ver os seus filmes cheos de persoas —persoas reais que amaba e das que se preocupaba, non só como personaxes ou suxeitos—, foron unha axuda moral para min e máis xente. Penso que poucos cineastas me convidaron tanto a coller unha cámara entre as mans e a querer capturar momentos.

Balea Cultural
‘Thelma’: lesbianismo, relixión e superpoderes

Son moitas as películas que nos amosaron o illamento, a represión, a dificultade de sentirse diferente ou non encaixar nun determinado ambiente que te atrae e te atemoriza ao mesmo tempo. Poucas son capaces de ir tan lonxe na súa proposta como esta Thelma de Joachim Trier.

Estes días estivo a circular, nos muros dos seus seguidores, o seu Manifesto contra o centenario do cinema (1996) onde ensalzaba o valor das filmacións pequenas fronte ás superproducións. Alí escribía: “Nestes tempos nos que todo o mundo ansía ter éxito e vender, eu quero brindar por aqueles que sacrifican o éxito social pola busca do invisible, do persoal, cousas que non reportan diñeiro, nin pan, e que tampouco che fan entrar na historia contemporánea, na historia da arte ou en calquera outra historia. Eu aposto pola arte que facemos os uns para os outros, como amigos.”

O seu concepto de cinema non pode separarse da idea de facer cinema como unha comunidade social. A dimensión artística de Jonas Mekas non pasa só pola creación, senón pola implicación con outros autores, inspirando as súas prácticas artísticas e colaborando en proxectos con eles. Dalgún xeito, o que fixo Mekas foi tomar toda a cadea de produción nas súas mans. Foi creador, distribuidor, crítico e programador, entre outras moitas cousas. Decisivamente foi un grande cineasta, mais o seu maior legado será o seu traballo cooperativo e divulgativo ao servizo do cinema de vangarda.

Jonas Mekas 2
Mekas e o seu irmán Adolfas na Filmmakers' Cooperative (1962). Fonte: www.artslant.com
En 1944 Jonas Mekas e seu irmán Adolfas, son recluidos durante meses nun campo de traballos forzados da Alemaña nazi. Ao rematar a guerra, ambos irmáns abandonan a súa Lituania natal para exiliarse a Estados Unidos, establecéndose en Brooklyn, New York. Dúas semanas despois da súa chegada, Jonas toma prestado diñeiro para mercar a súa primera cámara Bolex de 16mm e comeza a rexistrar momentos da súa vida: o primeiro paso antes de converterse nunha das figuras da vangarda do cinema máis respectadas e recoñecidas. Alí estivo ao fronte dunha nova onda cinematográfica chamada New American Cinema, onde o acompañaron personalidades como Andy Warhol, John Cassavetes ou a nai do cinema undergound Maya Deren: persoas que proclamaban a súa oposición fronte o sistema hollywoodense de facer películas.

O seu concepto de cinema non pode separarse da idea de facer cinema como unha comunidade social

A influencia que tivo Jonas Mekas na vida artística e cultural da cidade é incalculable: polos filmes que fixo, mais tamén pola axuda que prestou na divulgación dos filmes doutros. Como crítico de cinema —nos anos 50 e 60, nas páxinas da súa revista Film Culture ou do Village Voice, ao carón de nomes como Stan Brakhage ou Shirley Clarke— destacou a obra, normalmente ignorada ou incluso despreciada, de cineastas “experimentais” non-narrativos, totalmente á marxe de todas as convencións. Mekas foi fundamental na loita contra a censura de películas queer de Jack Smith e Jean Genet, chegando a ser arrestado pola súa proxección. Sempre acompañado de Adolfas Mekas —falecido en 2011 e tamén cineasta—, fundou Filmmakers’ Cooperative, a primeira cooperativa de cineastas independentes e que máis adiante se convertiría na Anthology Film Archives: un impagable traballo de catalogación, conservación e exhibición de películas de todo tipo. “Así como nós gardamos todos os tipos de arte do pasado, deberíamos tamén gardar e preservar o cinema”, explicou nunha ocasión.

Como cineasta, Jonas Mekas era o verdadeiro “home da cámara”, case unha encarnación do home soñado por Dziga Vertov. Filmaba constantemente, coas súas cámaras súper 8 ou de 16mm, máis tarde en vídeo. Filmaba sen pensar necesariamente en filmes —aspectos da vida cotiá, da súa, dos seus amigos, das rúas neoiorquinas—. Despois de dúas películas (Guns of the Trees e The Brig), que a pesar de integraren a corrente independente vixente a comezos dos anos 60 eran aínda relativamente “convencionais”, sentouse por primeira vez na mesa de montaxe co obxectivo de ordenar todo o material que filmara desnde a chegada aos Estados Unidos. Isto deu, en 1969, a magnífica Walden – Diaries, Notes & Sketches, que praticamente erixe o xénero diarístico, un cinema en primeira persoa, cámara en man, montaxe en libre asociación e voz en off para dotar de poética o retrato dunha cidade e duns amigos (de Brakhage e Gregory Markopoulos a John Lennon e Yoko Ono, pasando pola Velvet Underground e Carl Dreyer). Ao longo dos anos 70, o material acumulado foi xerando máis películas, como Lost, Lost Lost onde Mekas describe o seu ánimo como inmigrante en New York, ou Reminiscencias dunha viaxe a Lituania recollendo o seu regreso xunto ao seu irmán a Lituania en 1971.

Jons Mekas 3
Mekas, Walden, 1969, Window flower, 16mm film. ©2012 Jonas Mekas. The Kennedy family on their holiday in Montauk, New York, 1972.16mm film. ©2012 Jonas Mekas
Jonas Mekas emprega metraxe rodada por el mesmo e experimenta con ela independentemente do tempo, do material ou do formato. En No camiño, de cando en vez, vislumbrei breves momentos de beleza (2000), tan longa coma o título —onde nada pasa máis do que a vida—, Mekas utilizou material gravado ao longo de 50 anos. Posiblemente o título que mellor resume a súa vida e o seu credo artístico.

Mekas foi fundamental na loita contra a censura de filmes queer de Jack Smith e Jean Genet

Co dixital, nos últimos anos, a produción de Mekas fíxose máis regular e era frecuente a estrea de novos filmes seus, alguns con material contemporáneo, outros montando imaxes do seu inmenso arquivo persoal, como é o caso da belísima Outtakes from the Life of a Happy Man (2012). Entre outros proxectos, como a correspondencia fílmica en 2011 co cineasta catalán José Luis Guerín, en 2007 fixo o video-diario 365 Day Project: 365 días durante os cais estreou un vídeo online cada 24 horas na súa páxina de internet, como mostra do seu interese polas novas posibilidades técnicas e narrativas do cinema. Precisamente na súa web poden recuperarse grande parte dos seus diarios fílmicos ata novembro de 2018.

A partir das súas memoria Jonas Mekas desenvolveu un punto de vista peculiarísimo, elaborando unha obra fundamental na que observou a vida cotiá propia e a dos seus para que aprendésemos a atopar beleza no común e no mundano. Mais o seu verdadeiro cometido estaba en amosar e dar a coñecer as obras doutros. Chamárono por iso “o padriño”: o padriño da vangarda neoiorquina. Un alcume que gañou grazas a construir toda unha infraestrutura para apoiar filmes que non se amosaban nas salas comerciais. “Quitarémoslle o cinema á industria e darémosllo aos fogares. Ese é o verdadeiro sentido do que chamamos cine underground”, díxolle nunha ocasión a Pasolini

Ninguén máis ten un lugar como ese para min como cineasta. Grazas a Mekas, chegamos a comprender a necesidade íntima e comunitaria do cine, que tamén está construíndo este mundo social. Non hai distinción entre a vida e o cine, entre a arte e a nosa experiencia de pasar a vida. Agradecemento eterno por tanta beleza, poesía, coherencia e convicción, Jonas.

Relacionadas

Cine
Amal Ramsis: “Toda la Ley de Memoria Histórica se ha quedado en abrir fosas y no en hablar de lo que pasó”
En el documental ‘Venís de lejos’, la directora Amal Ramsis invita a seguir a la familia de Nayati Sidqi, comunista palestino, por la España republicana, Palestina, Líbano, París, Grecia y finalmente Moscú.
Cine
El destino oscuro de Terminator: cuando los héroes no aspiran a ganar el futuro sino a gestionar sus ruinas

La nueva película de la saga fílmica creada por James Cameron es un ejercicio de equilibrismo entre el aliento nostálgico y el guiño a nuevos espectadores y nuevas tendencias. Sus responsables la conectan con la segunda parte de la saga, pero asumen el discurso fatalista de entregas posteriores.

Cine
'Aladdin': feminismo y contradicción
Disney se ve impregnado poco a poco de la revolución feminista y 'Aladdin' es la evidencia más reciente de ello.
0 Comentarios

Destacadas

Andalucía
Griñán condenado a seis años de cárcel y nueve de inhabilitación para Chaves

La audiencia de Sevilla condena por malversación a José Antonio Griñán y a Manuel Chaves por prevaricación a causa de las prejubilaciones en Andalucía, conocidas como “caso de los ERE”.

Violencia machista
El negocio tras la violencia machista

Muchos medios de comunicación ven en los feminicidios oportunidades para aumentar sus ingresos, vulnerando los derechos de las víctimas e ignorando sistemáticamente los códigos deontológicos. Las presiones y la misoginia en los medios, la precariedad y la falta de especialización dificultan la buena praxis de las y los periodistas.

Literatura
Luna Miguel: “La generación de escritores macho ya se está muriendo”
La escritora y periodista Luna Miguel se suma con ‘El coloquio de las perras’ al trabajo de recuperación gracias al cual, si estás atenta, tu lista de lecturas pendientes tendrá pocos autores de los de siempre.
Kurdistán
“Así como acabamos con el Daesh vamos a acabar con Erdogan”

Integrantes del Movimiento de Mujeres Libres del Kurdistán, Gülcihan Simsek y Besime Konca, consideran que la ofensiva del Gobierno turco contra el pueblo kurdo no va de fronteras ni de nacionalismo, sino de atacar un modelo radicalmente alternativo al sistema capitalista.

Bolivia
Crónicas desde La Paz cercada: ¿qué ha pasado en Bolivia desde el 20 de octubre?

¿Contra quién es este golpe? ¿Quién lo ha ejecutado? ¿Es realmente un golpe? Diferentes voces de los movimientos sociales y la izquierda boliviana cuentan a El Salto qué está pasando en el país tras las elecciones del 20 de octubre. 

Últimas

Feminismos
Las alumnas que plantaron cara a la diputada de Vox, Alicia Rubio: “Decía que el feminismo es un invento de progres”

La integrante de la formación ultraderechista, que asegura que el feminismo es un cáncer, fue sustituida como jefa de estudios del instituto en el que trabajaba tras la presión de la comunidad educativa

Feminismos
Galería | Siete kilómetros contra las violencias machistas

Crónica fotográfica de la IV Marcha contra las violencias machistas de los colectivos feministas de la provincia de Cádiz. Este año se celebraba en la sierra, desde el municipio de Bornos hasta su pedanía de Coto de Bornos, recorriendo más de siete kilómetros.

Humor
Banalizando

Vigésimo tercera entrega de las colaboraciones especiales de Mauro Entrialgo para El Salto.

Chalecos amarillos
El legado imborrable de los chalecos amarillos

Un año después de la irrupción explosiva del malestar, el número de manifestantes ha decaído de forma significativa en Francia. Pero la solidaridad y la construcción de lo común persisten como herencia de las protestas.

Partidos políticos
El abrazo post78, fin de una época

El principio de acuerdo firmado por Pedro Sánchez y Pablo Iglesias el pasado martes supone dos hitos que pueden marcar la historia del Estado español: por un lado, el establecimiento del primer Gobierno socialista en más de ocho décadas; por el otro, el principio del fin de un sistema conocido como Régimen del 78.