Jonas Mekas (1922-2019): breves momentos de beleza

Cineasta experimental, escritor, poeta, exiliado, obreiro. O director lituano Jonas Mekas, falecido o pasado 23 de xaneiro, deixou para a posteridade anos de material que fixeron da súa vida a súa obra fílmica, topando na cámara a pluma do seu diario persoal. Aos 96 anos de idade seguía activo, viaxando e filmando, inspirando a outros, novos e vellos: sempre aberto e xeneroso, a súa morte despediu unha forma de ollar única.

Jonas Mekas
Mekas coa súa cámara Bolex de 16mm. Retrato por Boris Lehman.
BALEACULTURAL.NET

publicado
2019-02-16 12:30:00

A noticia emocionoume bastante, aínda hoxe sinto unha mistura rara entre pena e gratitude. Ler o seu lúcido Diario de Cine ou o sobrecolledor libro Ningún lugar a onde ir e ver os seus filmes cheos de persoas —persoas reais que amaba e das que se preocupaba, non só como personaxes ou suxeitos—, foron unha axuda moral para min e máis xente. Penso que poucos cineastas me convidaron tanto a coller unha cámara entre as mans e a querer capturar momentos.

Balea Cultural
‘Thelma’: lesbianismo, relixión e superpoderes

Son moitas as películas que nos amosaron o illamento, a represión, a dificultade de sentirse diferente ou non encaixar nun determinado ambiente que te atrae e te atemoriza ao mesmo tempo. Poucas son capaces de ir tan lonxe na súa proposta como esta Thelma de Joachim Trier.

Estes días estivo a circular, nos muros dos seus seguidores, o seu Manifesto contra o centenario do cinema (1996) onde ensalzaba o valor das filmacións pequenas fronte ás superproducións. Alí escribía: “Nestes tempos nos que todo o mundo ansía ter éxito e vender, eu quero brindar por aqueles que sacrifican o éxito social pola busca do invisible, do persoal, cousas que non reportan diñeiro, nin pan, e que tampouco che fan entrar na historia contemporánea, na historia da arte ou en calquera outra historia. Eu aposto pola arte que facemos os uns para os outros, como amigos.”

O seu concepto de cinema non pode separarse da idea de facer cinema como unha comunidade social. A dimensión artística de Jonas Mekas non pasa só pola creación, senón pola implicación con outros autores, inspirando as súas prácticas artísticas e colaborando en proxectos con eles. Dalgún xeito, o que fixo Mekas foi tomar toda a cadea de produción nas súas mans. Foi creador, distribuidor, crítico e programador, entre outras moitas cousas. Decisivamente foi un grande cineasta, mais o seu maior legado será o seu traballo cooperativo e divulgativo ao servizo do cinema de vangarda.

Jonas Mekas 2
Mekas e o seu irmán Adolfas na Filmmakers' Cooperative (1962). Fonte: www.artslant.com
En 1944 Jonas Mekas e seu irmán Adolfas, son recluidos durante meses nun campo de traballos forzados da Alemaña nazi. Ao rematar a guerra, ambos irmáns abandonan a súa Lituania natal para exiliarse a Estados Unidos, establecéndose en Brooklyn, New York. Dúas semanas despois da súa chegada, Jonas toma prestado diñeiro para mercar a súa primera cámara Bolex de 16mm e comeza a rexistrar momentos da súa vida: o primeiro paso antes de converterse nunha das figuras da vangarda do cinema máis respectadas e recoñecidas. Alí estivo ao fronte dunha nova onda cinematográfica chamada New American Cinema, onde o acompañaron personalidades como Andy Warhol, John Cassavetes ou a nai do cinema undergound Maya Deren: persoas que proclamaban a súa oposición fronte o sistema hollywoodense de facer películas.

O seu concepto de cinema non pode separarse da idea de facer cinema como unha comunidade social

A influencia que tivo Jonas Mekas na vida artística e cultural da cidade é incalculable: polos filmes que fixo, mais tamén pola axuda que prestou na divulgación dos filmes doutros. Como crítico de cinema —nos anos 50 e 60, nas páxinas da súa revista Film Culture ou do Village Voice, ao carón de nomes como Stan Brakhage ou Shirley Clarke— destacou a obra, normalmente ignorada ou incluso despreciada, de cineastas “experimentais” non-narrativos, totalmente á marxe de todas as convencións. Mekas foi fundamental na loita contra a censura de películas queer de Jack Smith e Jean Genet, chegando a ser arrestado pola súa proxección. Sempre acompañado de Adolfas Mekas —falecido en 2011 e tamén cineasta—, fundou Filmmakers’ Cooperative, a primeira cooperativa de cineastas independentes e que máis adiante se convertiría na Anthology Film Archives: un impagable traballo de catalogación, conservación e exhibición de películas de todo tipo. “Así como nós gardamos todos os tipos de arte do pasado, deberíamos tamén gardar e preservar o cinema”, explicou nunha ocasión.

Como cineasta, Jonas Mekas era o verdadeiro “home da cámara”, case unha encarnación do home soñado por Dziga Vertov. Filmaba constantemente, coas súas cámaras súper 8 ou de 16mm, máis tarde en vídeo. Filmaba sen pensar necesariamente en filmes —aspectos da vida cotiá, da súa, dos seus amigos, das rúas neoiorquinas—. Despois de dúas películas (Guns of the Trees e The Brig), que a pesar de integraren a corrente independente vixente a comezos dos anos 60 eran aínda relativamente “convencionais”, sentouse por primeira vez na mesa de montaxe co obxectivo de ordenar todo o material que filmara desnde a chegada aos Estados Unidos. Isto deu, en 1969, a magnífica Walden – Diaries, Notes & Sketches, que praticamente erixe o xénero diarístico, un cinema en primeira persoa, cámara en man, montaxe en libre asociación e voz en off para dotar de poética o retrato dunha cidade e duns amigos (de Brakhage e Gregory Markopoulos a John Lennon e Yoko Ono, pasando pola Velvet Underground e Carl Dreyer). Ao longo dos anos 70, o material acumulado foi xerando máis películas, como Lost, Lost Lost onde Mekas describe o seu ánimo como inmigrante en New York, ou Reminiscencias dunha viaxe a Lituania recollendo o seu regreso xunto ao seu irmán a Lituania en 1971.

Jons Mekas 3
Mekas, Walden, 1969, Window flower, 16mm film. ©2012 Jonas Mekas. The Kennedy family on their holiday in Montauk, New York, 1972.16mm film. ©2012 Jonas Mekas
Jonas Mekas emprega metraxe rodada por el mesmo e experimenta con ela independentemente do tempo, do material ou do formato. En No camiño, de cando en vez, vislumbrei breves momentos de beleza (2000), tan longa coma o título —onde nada pasa máis do que a vida—, Mekas utilizou material gravado ao longo de 50 anos. Posiblemente o título que mellor resume a súa vida e o seu credo artístico.

Mekas foi fundamental na loita contra a censura de filmes queer de Jack Smith e Jean Genet

Co dixital, nos últimos anos, a produción de Mekas fíxose máis regular e era frecuente a estrea de novos filmes seus, alguns con material contemporáneo, outros montando imaxes do seu inmenso arquivo persoal, como é o caso da belísima Outtakes from the Life of a Happy Man (2012). Entre outros proxectos, como a correspondencia fílmica en 2011 co cineasta catalán José Luis Guerín, en 2007 fixo o video-diario 365 Day Project: 365 días durante os cais estreou un vídeo online cada 24 horas na súa páxina de internet, como mostra do seu interese polas novas posibilidades técnicas e narrativas do cinema. Precisamente na súa web poden recuperarse grande parte dos seus diarios fílmicos ata novembro de 2018.

A partir das súas memoria Jonas Mekas desenvolveu un punto de vista peculiarísimo, elaborando unha obra fundamental na que observou a vida cotiá propia e a dos seus para que aprendésemos a atopar beleza no común e no mundano. Mais o seu verdadeiro cometido estaba en amosar e dar a coñecer as obras doutros. Chamárono por iso “o padriño”: o padriño da vangarda neoiorquina. Un alcume que gañou grazas a construir toda unha infraestrutura para apoiar filmes que non se amosaban nas salas comerciais. “Quitarémoslle o cinema á industria e darémosllo aos fogares. Ese é o verdadeiro sentido do que chamamos cine underground”, díxolle nunha ocasión a Pasolini

Ninguén máis ten un lugar como ese para min como cineasta. Grazas a Mekas, chegamos a comprender a necesidade íntima e comunitaria do cine, que tamén está construíndo este mundo social. Non hai distinción entre a vida e o cine, entre a arte e a nosa experiencia de pasar a vida. Agradecemento eterno por tanta beleza, poesía, coherencia e convicción, Jonas.

Relacionadas

Energía nuclear
Del recuerdo de Fukushima a la esperanza por el clima
Este 11 de marzo se cumplen 8 años de Fukushima, ante los cuales se publica un libro sobre las experiencias de mujeres que vivieron la tragedia.
Cine
El vicio del poder “demócrata” en Hollywood
‘El vicio del poder’ es la última muestra de una tradición cinematográfica que goza de la colaboración de las espadas más respetadas e influyentes de la meca del cine: política, afín y propagadora de las doctrinas del partido liberal.
Cine
“Un papel en el que apareces en todas las escenas y no tienes marido es algo extraordinario”
Halldóra Geirharðsdóttir es Halla en ‘La mujer de la montaña’, una película en la que se cruzan feminismo, crianza y activismo ecologista a través de la historia de su personaje, Halla.
0 Comentarios

Destacadas

Temporeros
¿Otro año de abusos contra las temporeras marroquíes?
Ante el regreso de las temporeras marroquíes a Huelva, surge el interrogante de si esta vez se podrán garantizar sus derechos.
Acuerdos comerciales
El ‘no’ del Parlamento Europeo al acuerdo con Trump abre una fisura inédita en Europa

Los jefes de Estado europeos deben decidir si siguen adelante con el acuerdo comercial con Estados Unidos después de que el Parlamento rechazase aprobar un mandato para buscar dicho acuerdo.

Fridays for Future
Politizar la crianza en defensa del planeta: nace Madres por el Clima

Un grupo de madres impulsa un colectivo para apoyar las movilizaciones estudiantiles de los Fridays for Future y ayudar a denunciar la falta de acción real contra el cambio climático.

Memoria histórica
Ian Gibson: “Un país que olvida su pasado está condenado a la mediocridad”

El hispanista, junto a un equipo formado por el experto en georradar Luis Avial y el periodista Víctor Fernández, entre otros, realizaron una investigación sobre la ubicación de los restos de Federico García Lorca, la cual impulsó que la Junta de Andalucía propusiera llevar a cabo una nueva búsqueda en otoño de 2018. Un informe del Ministerio de Justicia en enero frustró el intento.

Últimas

Opinión
Sobre poder y dominación en nuestros espacios críticos
La realidad nos explota en la cara, y no podemos dejar de ignorar mucho del daño que nos estamos haciendo, los poderes que estamos generando.