Corpos Incómodos
Reflexións en primeira persoa. Para que a memoria?

Cando debatemos sobre a necesidade de procurar e construír unha memoria LGBTI da Galiza facémolo partindo do anhelo das nosas soidades. Precisamos coñecer a aquelas que loitaron, porque só coa súa loita o conseguiron.

corpos incómodos memoria
Antes de ser fusilada e enterrada nunha fosa en Alacant, Soledad puido ser retratada coa súa filla.
29 may 2020 08:29

Marchei para a Galiza fai case dez anos e só levei comigo a miña memoria e un can, e agora podo dicir que os tres medramos en paralelo nun lume lento alimentado pola distancia, o amor que perdura e os desexos de non perder aquelo que nos configura como parte dun todo. Sen embargo, eu, persoalmente, e a diferencia doutras compañeiras na diáspora, puiden experimentar unhas cantas veces ao ano ese complexo proceso da volta, tan intensa como efémera, tan persoal como colectiva, tan plena como os seus propios baleiros.

Unha volta a un universo ao que non lle bastaba ir a mil por hora para permanecer estático nos meus adentros, paralizado polo medo de non ser recoñecida como o que son, medo de que os nosos camiños paralelos nunca se xuntaran, e, a fin de contas, medo de perdelo. É por iso que os meus retornos non se reduciron a un espazo, senón que se tinguiron de profesionalidade para procurar nas fontes históricas rastros do seu (e do meu) pasado.

Deste xeito, nestes últimos dez anos escribín un libro sobre a represión franquista na miña vila, onde recollín a información de máis de cento cincuenta consellos de guerra utilizados polo exército franquista para exercer a violencia contra as súas veciñas. Voltei, ademais, sobre moitas destas traxectorias no meu TFM e na miña tese, onde me dediquei a xuntar pequenas biografías de individuos que outorgaran unha panorámica global da sociedade que eu quería ollar.

Soledad Amorós Girona e outras compañeiras puxeron o mono de milicianas, mudaron o latón da conserva polo aceiro do fusil. Os informes de Falanxe acúsana de formar a milicia feminina

Neste proceso, houbo historias que marcaron a miña vida e as miñas decisións, referentes que me emocionaron e me apoderaron, que me ensinaron a chorar. De feito, aquí e agora, facendo o exercicio de lembrar a unha muller que non coñecín, Soledad Amorós Girona, atrévome a recoñecer algo que non fun capaz de recoñecerlle ao meu tribunal de tese cando me preguntou, un tribunal ao que non lle acababan de bastar as argumentacións académicas que nela explicaban por que era preciso para o coñecemento en xeral traballar a historia do meu pobo. Agora, lembrando a Soledad, sinto a forza para dicir que quixen utilizar algo que aprendín na academia, a investigación, para voltar, para emocionarme, e, sobre todo, para procurarme.

Soledad era unha traballadora dunha fábrica de conservas que non tivo a opción de elixir unha vida sen política, como tantas outras para as que non nos chegan os rescates do sistema. En 1931 o seu irmán José, foi asasinado candoacudiu a protestar a un mitin da dereita republicana, por considerar que se trataba dun partido tapadeira dos antigos monárquicos. Ese mesmo ano ela sindicábase no primeiro sindicato de mulleres do municipio, o de obreiras conserveiras, á vez que o resto da súa familia se adhería ao Partido Comunista e á federación Nacional de Traballadores da Terra.

Pouco despois do Golpe, Soledad e outras compañeiras non dubidaron en enfundarse o mono de milicianas e mudar o latón da conserva polo aceiro do fusil. Os informes de Falanxe acúsana de formar a milicia feminina, pronunciar mítines ante as masas e neles, insultar e menosprezar con palabras soeces aos seus “Gloriosos Generales, especialmente al caudillo”.

Lembrando a Soledad, sinto a forza para dicir que quixen utilizar a investigación para voltar, para emocionarme, e para procurarme

No fondo, e malia a épica do asunto, as evidencias revelan que as milicianas do meu pobo só puideron artellar un espazo propio adscrito á JSU, a Unión de Muchachas, un local onde se formaban e facían representacións teatrais. A súa guerra, polo tanto, foi tamén a guerra de ser mulleres, xa que o seu papel relegouse a coser roupas para a fría fronte de Teruel e preparar “conejo con tomate” para os milicianos. Esta irremediable asunción, redundaba en que non puideran ser vencelladas directamente con ningún dos asasinatos cometidos polos republicanos na vilaen tempos de retagarda, polo que foron acusadas dunha sorte de “traición ao seu xénero”, que lembra á que reproduce Margaret Atwood no Conto da Criada. Como ben me dixo unha informante, “a Soledad le tenían mucha manía porque era una mujer de armas tomar, le llamaban la Pasionaria”.

A documentación do Consello de Guerra corroborábao. Nos expedientes de Soledad Amorós, alias “la Pasionaria”; Trinidad Montesinos, alias “la Culebra” ; Remedios Zaragoza, alias “la Zaragoza”, e Luisa Rebollo, alias “La Campesina” nunca se lles perdoaría vestir os pantalóns do mono de milicianas, levar unha arma, e, a fin de contas, invadir o espazo público sendo mulleres. Foron criminalizadas como o foi todo (e o é) o que cuestionaba a súa norma sacrosanta, e, polo tanto, acusadas de indutoras e represaliadas por iso. Á Culebra e á Zaragoza condenáronas a trinta e vinte anos de cadea respectivamente, mentres que á Pasionaria e á Campesina aplicóuselles a pena de morte, se ben á segunda conmutóuselle por quedar tetrapléxica na prisión, posiblemente a causa das malleiras.

A memoria é un proceso que bebe do pasado, pero que se constrúe no presente.

Outra testemuña contoume como sendo unha nena viu a Soledad cando era sacada do cárcere que improvisaron os falanxistas no hospital (cuestión de prioridades), e a levaban para ser fusilada. Os seus ollos iluminábanse cando me dicía “como yo soy tan roja, lo vi”. A memoria mesturábase coa identidade e o resultado ante min era esa señora en toda a súa profundidade, en toda a súa claridade humana. Nese punto que se xuntaban a empatía e o recoñecemento, e que é capaz de forxar unha comunidade. Contoume que nese intre que sacaban a Soledad, moitas veciñas desafiaron o novo poder dos falanxistas e levantaron o puño con ela, entoando o Adiós muchachos de Carlos Gardel. Adiós muchachos, compañeros de mi vida cantaba a señora antes de que esa lembranza lle fixera de enlace con outra na que se recoñecía como muller. De novo a memoria e a identidade. Esta vez a cor dos ollos desapareceu entre o seu ceño fruncido cando espetou que, segundo escribira Soledad nunha carta, matábana porque o falanxista xefe da prisión quixo “hacer con ella” e esta negouse. Soledad foi fusilada e enterrada na fosa 524/2009 do cemiterio de Alacant en 1941, despois de dar a luz a súa filla, coa que tivo a sorte de poder retratarse, e eu de poñerlle cara, grazas á amabilidade dun descendente.

A memoria é un proceso que bebe do pasado, pero que se constrúe no presente. E eu construín a miña con respecto ás miñas devanceiras, á miña terra e ás miñas referentes. Decidín non esquecer a Soledad, e aportar o meu gran de area ao feito de que no pobo non exista nin unha soa mención a estas mulleres. O mellor de todo é que na miña vida preciseina, cousa que non podía ter imaxinado antes de descubrila. Vinme nela xusto antes de voltar ao meu pobo para contarlle a todo o mundo que era trans. Sentín que aquelas mulleres que levantaron o puño para cantar con ela a Gardel seguían aí e aparecerían trala vixilancia que eu tanto temía. Quizais, sen iso, nunca me tería atrevido a dar o paso e a comprobar que así foi, que sempre existiría humanidade, amor, comunidade, e veciñanza, para impoñerse ao odio.

Cando hoxe teorizamos e debatemos sobre a necesidade de procurar, traballar e construír unha memoria LGBTI da Galiza facémolo partindo do anhelo das nosas soidades. Precisamos coñecer a aquelas que loitaron, porque só coa súa loita o conseguiron. Deixaron estela, rastro, mudanzas, e, a fin de contas, un mundo máis vivible de como o atoparon. Precisamos máis Elisas e Marcelas, máis Soledades, e iso, só pode facerse apostando pola investigación e a colectivización dos resultados. Precisamos repensar, emocionarnos, clarificarnos nesa mestura de identidade e memoria, do que realmente somos.

Memoria histórica
Los triángulos rosas españoles

El franquismo fue un periodo de especial opresión y clandestinidad para las personas LGTB, así como para la clase obrera, las mujeres o el resto de sectores oprimidos que querían organizarse y luchar contra el régimen. A las decenas de miles de presos políticos de izquierda fusilados tras la guerra o encarcelados y torturados se unían también personas LGBT asesinadas o encerradas por el hecho de serlo. Fueron los “triángulos rosas” marcados y castigados por intentar vivir su sexualidad libremente.

Relacionadas

Contigo empezó todo
Los españoles antifascistas presos de la Inglaterra antifascista

En 1945, 226 presos españoles que habían pasado por campos de concentración en Francia acabaron siendo acusados por las autoridades británicas de colaborar con los nazis.

Memoria histórica
¿Encontraremos algún día la voz perdida o enterrada de Antonio Machado?

Se cree que dos veces habló el poeta por la radio. La segunda, en Barcelona, en noviembre de 1938, defendió la legitimidad del Gobierno como representación de la voluntad popular.



Memoria histórica
10 de xullo, día das mapoulas libertarias
O vindeiro venres 10 de xullo, dende Refuxios da Memoria e a Comisión pola Recuperación da Memoria Histórica na Coruña, propoñemos celebrar o día das mapoulas libertarias cun roteiro que comezará ás 19h no Campo da Rata.
0 Comentarios

Destacadas

Coronavirus
Decenas de trabajadores siguen acudiendo a su centro de trabajo sin saber que allí se originó el rebrote de Madrid
Un inmueble de oficinas fue el lugar en el que se dio el rebrote de la capital mientras decenas de trabajadores tienen que seguir acudiendo a él. La Consejería de Sanidad no quiere dar explicaciones al respecto, al mismo tiempo que la empresa dueña del edificio asegura desconocer cuántos trabajadores están contagiados.
Especulación urbanística
Un fondo buitre anida en el centro de Vigo

El fondo norteamericano Autonomy Capital, del que es fundador el ex directivo de Lehman Brothers, Robert Gibbins, compró la deuda del proyecto del Barrio do Cura en 2018. Ahora los vecinos y vecinas piden no ser abandonados ante la especulación urbanística e quiere garantizar su derecho a la vivienda frente a una posible expropiación del gobierno local.

Crisis económica
Estados Unidos y China, en rumbo de colisión

La construcción de China como enemigo es la apuesta política de Donald Trump para su reelección en noviembre. Los movimientos en inteligencia militar dibujan el rastro de una escalada del conflicto desde su faceta comercial y mediática.

La semana política
Colchones y suelos

Fomento anuncia un plan para poner suelo público a disposición del sector privado a coste cero. Ada Colau ofrece 1.200 euros mensuales a los propietarios de pisos turísticos para solucionar temporalmente la necesidad de familias vulnerables. El sector de la inversión inmobiliaria no se inmuta con la crisis, convencido de que nadie va a tocar sus privilegios.

Últimas

Elecciones 12 de julio (País Vasco y Galicia)
El Gobierno vasco impide votar a al menos 200 personas en las elecciones del domingo

Tanto si presentan síntomas activos como si se encuentran asintomáticas, las 200 personas que actualmente tienen covid-19 no podrán acudir a los colegios electorales el 12 de julio. Los contactos estrechos de los positivos, otras 500 personas, deberán ir con la papeleta desde casa, si es que la tienen.

Urbanismo
El hotel de cala San Pedro recibe un dictamen ambiental negativo
El proyecto, que supondría la construcción de un complejo de casi 600 metros cuadrados con 11 habitaciones y 22 plazas, se considera “inviable”.
Contigo empezó todo
Los españoles antifascistas presos de la Inglaterra antifascista

En 1945, 226 presos españoles que habían pasado por campos de concentración en Francia acabaron siendo acusados por las autoridades británicas de colaborar con los nazis.

Sanidad
Médicos MIR del País Valencià irán a la huelga desde el 21 de julio

El colectivo de Médicos Internos Residentes (MIR) de los servicios públicos sanitarios valencianos anuncia huelga indefinida a partir del 21 de julio.