Alimentación
Cidadanía alimentaria

Tecendo lazos entre o campo e a cidade.

Cidadanía alimentaria_1
A cidade e o rural dialogan para garantir un consumo e unha produción responsábeis. Óscar Górriz

publicado
2017-11-26 11:56:00

Benín era un país marxista que non coñecía a fame negra. Un pequeno lugar no mundo onde a xente cultivaba o que comía. É dicir, era un lugar cunha economía moi semellante á Galicia de 1950. Un día, xa na década dos noventa, o Goberno de Benín decidiu seguir os consellos dos organismos internacionais e incentivou a produción de algodón para a exportación. As terras comezaron a ser acaparadas e os labregos fixéronse xornaleiros. As condicións de vida da poboación melloraron; cos novos salarios mercaban comida que viña de fóra. Benín medraba, así, a conta de perder soberanía alimentaria. A suba dos prezos do mercado mundial de alimentos, en 2008, deu como resultado que finalmente coñecesen a fame negra e pasasen a depender da esmola internacional.

Esta breve e reveladora historia económica de Benín adoita ser utilizada polo ex-directivo da FAO e experto mundial en fame, Pepe Esquinas, para explicar dúas cousas. Por unha banda, a aberración que supuxo que grandes corporacións financeiras comezasen en 2007 e 2008 a especular cos alimentos na Bolsa de Futuros de Chicago (permitindo que podrezan colleitas enteiras para que os prezos suban, mentres morren 40.000 persoas de fame ao día). E, en segundo lugar, para contar como, a través da comida, perden os países a súa soberanía política. En 1973 o secretario de Estado dos Estados Unidos, Henry Kissinger, xa avisaba: “Controla o petróleo e controlarás as nacións; controla os alimentos e controlarás os pobos”.

Inseguridade ALIMENTARIA

Hoxe en día, os problemas de inseguridade alimentaria, a malnutrición e a fame afectan a todos os países do mundo. As reivindicacións sobre a protección do medio ambiente e o dereito a unha alimentación que non dane a nosa saúde coliden co muro dun sistema agroalimentario dominado polas grandes corporacións e cos gobernos que as serven. Carmen Lozano, profesora de Socioloxía Rural na UNED, explica que se trata dun muro invisible. “Existen numerosos intereses para que a cidadanía non vexa os procesos do sistema alimentario”. Lozano leva anos investigando estes mecanismos de invisibilización e como a cidadanía responde ante eles. Xunto con Cristóbal Benito, tamén profesor da UNED, sistematizou o concepto de ‘cidadanía alimentaria’, un termo que nas súas palabras, “é unha precondición” para sacar á luz o sistema.

Sobre o terreo, a cidadanía alimentaria tradúcese en iniciativas locais ao redor do mundo. No Estado español destaca Zaragoza, liderando –xunto á Fundación Entretantos– a Rede de Cidades pola Agroecoloxía; ou Valencia, que acolleu en outubro o Encontro Anual e Cumio de Alcaldes polo Pacto de Milán 2017, que é o primeiro protocolo internacional en materia alimentaria que se realiza a nivel municipal. Existen experiencias variadas que contan con maior ou menor apoio institucional: mercados locais con produtos de proximidade, cooperativas de consumo, hortas urbanas de produción ecolóxica, iniciativas para a redución do desperdicio alimentario, etc.

Hoxe en día, os problemas de inseguridade alimentaria, a malnutrición e a fame afectan a todos os países do mundo.”

Todas elas conforman o exercicio da cidadanía alimentaria e permiten certa resiliencia local ante o previsible “colapso” dun sistema extremadamente dependente do petróleo, por empregar o mesmo termo que Manuel ‘Casdeiro’ no seu libro A esquerda ante o colapso da civilización industrial (Touda & Véspera de nada, 2015). E, por outra banda, a cidadanía alimentaria permite non abandonar a necesaria acción internacional.

A despensa máis lonxe

As grandes empresas, a través dos seus negocios, deciden o que temos que comer e cando facelo. Comeremos mandarinas procedentes de Sudáfrica, fabas de Chile, garavanzos de México e aceite de palma de quen sabe onde! En Galicia, producimos menos do 50% do que comemos, segundo estiman Carreira e Carral n‘O pequeno é grande (Através editora, 2014). Pero en Asturias, por exemplo, estímase que máis do 80% do que comen vén de fóra do seu territorio. O significado da dependencia alimentaria resumiuno moi ben o ex-presidente uruguaio José Mujica: “O pobo que abandona a agricultura abandona a comida. A despensa ten que estar preto da cociña”.

Nos países industrializados, as froitas e legumes adoitan percorrer a miúdo máis de 5.000 quilómetros dende o punto de produción ao punto de venda, segundo un informe de Amigos da Terra en colaboración con varias universidades do Estado. A comida viaxa cada vez máis e máis e cada vez emprega medios de transporte máis contaminantes, coma o avión. Isto, sumado ás emisións procedentes da agricultura industrial, aos cambios de uso do solo e ao envasado e procesado dos alimentos fai que o sistema agroalimentario mundial sexa un dos grandes causantes do Cambio Climático.

Pero o paradoxo do sistema alimentario non remata aí. Radicalmente oposto á idea de que o mundo non produce alimentos abondos para satisfacer as necesidades da poboación (unha premisa que adoita xustificar a intensificación da agricultura), Pepe Esquinas explica que o 60% dos alimentos que producimos acaban desperdiciados nalgún momento da cadea de distribución. “Como dicía Gandhi, na Terra hai abondo para satisfacer as necesidades de todos, pero non tanto como para satisfacer a avaricia de algúns”, cita Esquinas. Ante o despropósito do sistema alimentario mundial, cal debe ser a nosa resposta? 

Identidade rururbana

O escritor e experto en desenvolvemento rural, Jaime Izquierdo, fala da necesidade de “volver tecer lazos entre o campo e a cidade” como un dos valores importantes para a construción da cidadanía alimentaria. Dende a perspectiva agropolitana de Izquierdo, o campo e a cidade non poden continuar de costas; e a cidadanía post-industrial debe camiñar cara a unha identidade dual: urbana e rural. “Dentro duns anos, todos os asturianos saberán manexarse coas novas tecnoloxías, pero é posible que ningún deles saiba xa facer sidra. E que sería de Asturias se ninguén sabe facer sidra?”, chancea Izquierdo. A súa proposta é que nos ruralicemos, que desaprendamos un pouco as aprendizaxes da época industrial para poder construír novas fórmulas. E, en gran medida, isto aproxímase á proposta dos comúns urbanos que atopan, dende hai tempo, inspiración política nas prácticas pre-industriais que se manteñen no mundo rural, especialmente no que respecta á xestión comunitaria dos recursos.

Cidadanía alimentaria_2
“O debate da soberanía sobre a terra e sobre un sistema alimentario alternativo é un debate tan urbano como rural, algo que moitas veces se ignora”, recorda o colectivo vienés Solila!, que loita polo acceso á terra dentro da cidade para o seu cultivo. En Vigo, territorio rurubano por excelencia, existe un espazo de terra ocupado no mesmo centro da cidade: a Horta Colectiva do Berbés. Alí, veciñas, xubilados e activistas cultivan alimentos en terra recuperada do abandono especulativo acometido por Valery Karpin&Asociados.

Toda a Galicia urbana está conformada por territorios de natureza campesiña. Dise que, como sociedade, seguimos a ter a nosa alma no rural. Quizais teña moito que ver o serodio e abrupto proceso de axuste agrario que vivimos. Cambios que en Europa se deron ao longo de máis dun século, aquí concentráronse en escasas cinco décadas. En 1950 a nosa principal actividade económica era a agricultura de subsistencia. Eramos un pequeno Benín, máis branco e menos afrancesado, que tiña o 80% da súa poboación vivindo no campo. O traballo agrario representaba o 70% do emprego total; 50 anos despois esta porcentaxe reducírase ata o 10% e hoxe en día está ao redor do 5%.

Recuperación do mundo rural

Para reverter a dependencia alimentaria das nosas vilas e cidades hai que recuperar o mundo rural agrario. Gustavo Duch, experto en soberanía alimentaria sostén que “existe un urbanocentrismo que degrada o mundo rural. Se non poñemos atención a este, dificilmente poderán as cidades transitar cara a unha maior sustentabilidade”. Pero tamén debemos pensar na importancia dos hinterland, esas “terras posteriores”, que aquí coñecemos como espazos rururbanos. Ateigados moitas veces de alpendres, somieres como valados e pequenas hortas espontáneas lindando con naves industriais ou edificios de varias plantas. Impulsar e artellar unha conexión entre estes espazos de produción pode ser clave.

Marcial Blanco, do colectivo Zocamiñoca e activista da Marea Atlántica, apunta algunhas dificultades para o establecemento de políticas alimentarias que integren o hinterland coruñés. “Os proxectos de produción ecolóxica que existen son micro e non poden garantir o abastecemento continuado. Por riba, están moi diseminados, o cal complica a loxística. Éntrase nunha espiral na que os pequenos produtores ecolóxicos non se atreven a facer investimentos que os fortalezan porque non atopan apoios á comercialización e as administracións non os apoian porque non reciben garantías de subministración. Habería que facer un debate conxunto para ver de romper este círculo”. Con todo, como informa Silvia Cameán, concelleira de Xustiza Social e Coidados da Coruña, estanse dando pasos conectando a provedores ecolóxicos coas direccións das escolas infantís para a introdución destes alimentos. Algo que é posible sen mudar o prezo do menú escolar, uns 4,5 euros por neno, tal e como explica Mireya Royo, xefa do servizo de educación no Concello de Valencia, onde está en fase de contratación un proxecto para mudar a alimentación das escolas de titularidade municipal.

Por cada euro que gastamos en comprar alimentos procedentes da agricultura industrial, a sociedade paga dous euros en remediar os efectos negativos que a súa produción ten para o medio ambiente e para a saúde. Son datos da FAO. Se pensamos niso, quizais a cidadanía alimentaria sexa a opción menos cara tanto para nós como para as xeracións futuras.

Voces dende Europa
O pasado 26 de setembro, o Parlamento Europeo acolleu a xornada ‘Exercer a cidadanía alimentaria. A loita global pola alimentación’, organizada polo Grupo da Esquerda Unitaria (GUE-NGL). Estas son dúas das voces que se escoitaron.

Estefanía Torres, eurodeputada de Podemos.

“Europa quere invisibilizar a crise do actual do modelo agroalimentario mundial”

O concepto de cidadanía alimentaria comezou a ter presenza en Europa a través da voz da eurodeputada asturiana. “Para nós, exercer a cidadanía alimentaria é exercer poder de decisión e participación nas políticas públicas alimentarias, unhas políticas ditadas hoxe en día polas multinacionais, ás nosas costas, a través de organismos de lexitimación coma a OMC e dos tratados de libre comercio coma o TTIP ou o CETA”, explica. Torres é partidaria da transformación da actual Política Agraria Común (PAC) nunha Política Agroalimentaria Común (PAAC) que apele “non só a quen vive e traballa no campo, senón ao conxunto da sociedade”. É moi crítica co proceso de reforma da PAC que se iniciou de cara ao 2020: “Europa quere invisibilizar a crise do actual modelo agroalimentario mundial, tapar os conflitos e xerar un consenso pasivo no campo”.

Cristina Agrillo, xefa de relacións políticas de Slowfood Internacional.

“Preferimos falar de coprodutores que de consumidores”

SlowFood é un movemento que naceu como iniciativa local hai 30 anos nunha pequena vila do norte de Italia. Hoxe está presente en 160 países. Ante o dominio das grandes corporacións alimentarias, SlowFood proclama: ‘Eles son xigantes, pero nós somos milleiros’. Cristina traballa dende Bruxelas, entre outras cousas, para a redefinición dunha Política Alimentaria Común. “Pero queremos facelo co coidado de que non se converta nun instrumento continuísta”, advirte. “Cando nós falamos do sistema alimentario, falamos de pasar da consideración do alimento como unha mercadoría a consideralo na súa dimensión de dereito humano e de piar cultural”. “Preferimos falar de coprodutores en lugar de consumidores porque a cidadanía, a través das súas eleccións, pode contribuír a cambiar o sistema de produción”.


Relacionadas

Alimentación
Carne de cañón
La campaña “Carne de Cañón” pretende abrir un debate sobre los impactos ambientales y sociales del gran desarrollo de la industria cárnica.
Ganadería
El mayor matadero de Europa ya tiene su acampada de protesta

El 25 de mayo una protesta marchó desde el centro del Binéfar (Huesca) hasta las puertas del mayor matadero de Europa, actualmente en las últimas fases de construcción. En las instalaciones se pretende matar a 32.000 cerdos al día, más de siete millones cada año. El colectivo Stop Macromatadero de Binéfar ha organizado una acampada permanente frente a las obras.

0 Comentarios

Destacadas

Educación
Medio siglo de escuela antifascista en el País Valencià

Cuando el proyecto de La Masia comenzó, aún estaba vivo Franco. Una docena de personas relacionadas con la pedagogía, el nacionalismo catalán y el antifascismo alquilaron un chalet en Vedat de Torrent en septiembre de 1968 y allí montaron una escuela construida sobre valores democráticos, humanísticos y laicos. Hoy, cincuenta años después, 350 alumnos aprenden y crecen en sus aulas.

Literatura
“Hoy a las mujeres gordas se les permite contar sus propias historias”

La escritora Sarai Walker aborda en Bienvenidos a dietland dos cuestiones importantes: una sobre el cuerpo y otra sobre la ira de las mujeres

Fiscalidad
La tasa Google torpedea el camino hacia el FMI a Nadia Calviño

La reunión de los ministros de finanzas del G7 se salda con un principio de acuerdo para gravar a los cuatro gigantes tecnológicos: Google, Amazon, Facebook y Apple.

Actualidad LGTBIQ+
Indignación por la homofobia del gobernador de Puerto Rico y otros titulares de la actualidad LGTBIQ

La ola de indignación por un chat sexista y homófobo en el que participaba el gobernador Ricardo Rosselló ha prendido la mecha de una protestas en Puerto Rico a las que se ha sumado Ricky Martin o Bad Bunny. La Cámara de los Comunes ha instado al Gobierno de Irlanda de Norte a aprobar el matrimonio igualitario lo que podría ser una vía para que este derecho fuese una realidad en todo el Reino Unido. La actualidad LGBT de las últimas dos semanas pasa también por Botsuana, EE UU, Ecuador y Polonia.

Bebés robados
Ni un paso atrás

Son sorprendentes algunas declaraciones de la prensa que dicen que este hallazgo puede dar un vuelco al relato sobre bebés robados. No debería ser así, ya que si algo se ha demostrado con este reencuentro es que el tráfico de bebés existía.

Últimas

Humor
Acuerdos

Octava entrega de las colaboraciones especiales de Mauro Entrialgo para El Salto.

La Rioja
Segunda investidura fallida en La Rioja

La falta de acuerdo entre PSOE y Unidas Podemos imposibilita la investidura de la socialista Concha Andreu tras dos reuniones de urgencia en las últimas 24 horas. Por delante dos meses de negociaciones hasta el próximo intento.

Fascismo
La resurrección y el infierno

Las recientes disputas con el Vaticano a propósito de la exhumación de Franco, nos llevan a recordar los estrechos vínculos de la Iglesia con el fascismo y a ponernos de nuevo en guardia ante quienes buscan deshumanizar y exterminar al otro.

Obituario
Un sentido adiós a Paco López Jiménez
Este 16 de julio, de manera tan dolorosa como inesperada, nos abandonó Francisco López Jiménez, "Paquillo", militante ecologista de referencia
Fronteras
Grecia y la cuestión meridional de la Unión Europea

La perspectiva griega nos permite ver con mayor claridad la realidad del “Estado de seguridad”, que está surgiendo dentro de la UE, en la medida en que ese organismo está otorgando a las políticas neoliberales un estatus constitucional mediante un mecanismo liberado de cualquier forma de control democrático.

Venezuela
El ocaso de la insurrección de Guaidó

La reciente visita de la Alta Comisionada de las Naciones Unidas para los Derechos Humanos, Michelle Bachelet, y el avance de las negociaciones en Noruega han dividido a la oposición venezolana. Mientras tanto, una vez disipada la amenaza de una intervención militar, Maduro debe enfrentar los graves problemas internos y las corrientes chavistas críticas con su gobierno.