Santiago de Compostela
Absolto o exdirector de Seguridade de Adif polo accidente do Alvia de Santiago

A Audiencia da Coruña mantén a sentenza contra o condutor do Alvia que se accidentou en Angrois (Santiago) hai 13 anos, causando 80 mortos e 143 feridos, pero deixa libre ao que era responsable de seguridade de Adif, Andrés Cortabitarte, máximo responsable na materia naquel entón.

Os dous foran declarados culpables por 79 homicidios e por 143 lesións graves por neglixencia no seu traballo. Son 79 e non 80 porque a xuíza conta un menos porque ocorreu mais tarde.

A Audiencia Provincial ratifica a responsabilidade civil tanto de Renfe como do maquinista, o que implica que a aseguradora QBE deberá asumir o pago das indemnizacións fixadas xudicialmente. As cantidades concretadas superan os 22 millóns de euros: aproximadamente 12 millóns corresponden aos familiares das persoas falecidas e preto de dez millóns a quen resultaron feridos.

O tribunal dá a razón ás vítimas que recorreron a sentenza ditada en primeira instancia. En total presentáronse 108 recursos, aos que se sumaron diversas adhesións, o que levou á sala a revisar ao alza as compensacións económicas inicialmente recoñecidas.

En relación cos falecementos, a Audiencia aplica a reforma de 2015 do baremo de accidentes de tráfico, ampliando así o número de familiares con dereito a indemnización. En canto aos lesionados, o tribunal non reduce en ningún caso as cantidades xa consignadas por QBE e, na maioría de supostos, acorda incrementalas.

A sentenza, notificada este venres, consta de 268 páxinas e inclúe un voto particular. Na súa resolución, a sala considera probado que o maquinista incorreu nunha imprudencia temeraria ao incumprir o seu deber de atención durante a condución “por manter unha chamada totalmente innecesaria que lle distraeu da súa fundamental obrigación de adecuar a velocidade ao tramo de vía no que se atopaba”. Engade ademais que “nin atendeu a documentación en cabina nin prestou atención á vía, sendo múltiples os sinais de carácter visual e acústico que desatendeu de forma continuada”.

O fallo tamén destaca que o propio recurso do maquinista non cuestiona “que ao mando do tren a unha velocidade de 200 km/h mantiña unha conversa telefónica que lle levou a incumprir a obrigación que coñecía de reducir a velocidade a 80 km/h no tramo no que se produce, por dito exceso de velocidade, o descarrilamento”.

As maxistradas subliñan igualmente que “seguiuse a normativa técnica común de toda a rede ferroviaria española, pois era unha redución escalonada de velocidade propia da chegada a estacións”, e remarcan que o recorrente “non activou o sistema de freo do tren ata que viu a curva e/ou cesou a chamada”. Así mesmo, sinalan que durante a conversa telefónica accionou “varias veces o pedal de home morto”, evitando así a activación do freo de emerxencia.

Por todo iso, a sala descarta que se vulnerase a presunción de inocencia ou o principio in dubio pro reo, alegados no recurso, ao entender que existe proba suficiente de cargo sobre as infraccións penais e a participación do condenado.

Na mesma liña, o tribunal rexeita a tese dun déficit formativo ou dunha deficiente sinalización, tal como sostiña o maquinista. Respecto á desconexión do sistema Ertms a bordo do tren, coincide coa xuíza de primeira instancia en que non tivo relevancia causal. “O que resulta claro é que nin o día do accidente nin en ningún momento desde a posta en funcionamento da liña existiu Ertms nese tramo, nin baliza que frease o tren para o caso de que o recorrente non o fixese, e estas circunstancias eranlle sobejamente coñecidas, polo que ningunha exclusión nin degradación da súa imprudencia se adverte como posible”.

Deste modo, a Audiencia Provincial rexeita tamén a pretensión do maquinista e da aseguradora de que a conduta sexa cualificada como imprudencia leve, dada “a gravidade da infracción da norma de coidado e o grao de perigosidade da conduta”.

A atenuante de dilacións indebidas e confesión

O tribunal tampouco aprecia a atenuante de dilacións indebidas, recordando que “non pode aceptarse que a interposición de recursos ou a práctica de dilixencias ou de actuacións sumariais a petición das partes cause unha dilación que deba cualificarse como indebida”. En canto á atenuante de confesión, sinala que o acusado “recoñeceu o evidente, o descarrilamento pola súa desatención na condución, pero tratando tamén de eludir a súa responsabilidade”, omitindo a existencia da chamada telefónica.

As xuízas descartan igualmente a atenuante de reparación do dano, ao considerar que “as únicas entregas recibidas polas vítimas polas consignacións efectuadas pola aseguradora non supuxeron esforzo algún para o acusado, que ningún pago dentro das súas posibilidades realizou”. Engaden, ademais, que a actuación de QBE “non pode cualificarse de pronta nin eficaz na reparación das vítimas”.

A absolución do exdirector de Seguridade de Adif

A Audiencia Provincial conclúe que non procede atribuír responsabilidade penal ao exdirector de Seguridade na Circulación de ADIF polas consecuencias mortais e lesivas do accidente. A sentenza indica que a proba practicada non permite acreditar a existencia dunha acción concreta que o recorrente estivese obrigado a realizar e que omitise.

Tampouco se considera demostrado que o descarrilamento se evitase cunha probabilidade próxima á certeza de se realizar a avaliación de riscos supostamente omitida, consistente en analizar o perigo de exceso de velocidade nun tramo sen Ertms operativo e cun sistema ASFA meramente informativo. Neste sentido, a sala afirma que “non se acreditou coa debida certeza que o seu ámbito funcional o situase nunha posición de garante específica respecto ao risco que se produciu e determinou os resultados”, polo que “non cabe afirmar que o ter, supostamente, omitido realizar as accións descritas sexa equiparable a provocar o resultado no sentido de afirmar que lesionou ou matou imprudentemente”.

O tribunal recorda a doutrina do Tribunal Supremo, segundo a cal a responsabilidade penal por comisión por omisión só pode apreciarse cando se acredita que o garante puido impedir o resultado e percibiu o curso causal que conducía a el. Aínda que resulta “lóxico” que, tras o accidente, se dispoña de máis información e se endurezan os criterios de valoración, esa análise posterior non pode fundamentar unha condena penal baseada nos datos dispoñibles no momento dos feitos.

As maxistradas resaltan que “ningunha advertencia, nin xeral nin específica, chegou ao recorrente do risco de accidente que supuxese a curva e o cambio de velocidade no tramo onde se produciu”, cuxa seguridade fora certificada por outros responsables dentro dun sistema ferroviario estruturado en distintos subsistemas. Coa información existente entón, a aplicación dos principios de aceptación do risco previstos na normativa nacional e europea non levase a adoptar medidas distintas.

O fallo tamén sinala que o recorrente “non tivo intervención nin capacidade de decisión” en cuestións clave como a modificación do proxecto orixinal, a implantación ou non do Ertms na liña ou no tramo afectado, a localización do punto de transición entre Ertms e ASFA, a configuración do CVM, o desenvolvemento do sistema ASFA —“que se utiliza en España con carácter xeral na rede ferroviaria”— nin na actuación do persoal de condución.

A Audiencia considera acreditado que o exdirector actuou conforme aos estándares esixidos para a posta en servizo de novas liñas, insistindo en “a ausencia de base probatoria suficiente nin concluínte para manter que o condenado debera realizar outra avaliación de riscos específica sobre o punto concreto da liña, nin tampouco unha integral ou completa de todos os subsistemas”, avaliación non prevista na normativa aplicable.

A sentenza é firme, ao non caber recurso de casación ante o Tribunal Supremo debido á data de inicio do procedemento.

O voto particular en desacordo coa absolución

Unha das maxistradas formula voto particular en desacordo coa absolución do exdirector de Seguridade na Circulación de ADIF. Ao seu xuízo, a sentenza de primeira instancia expón “de forma congruente, detallada e motivada” as razóns da condena, sen que estas fosen desvirtuadas polos recursos presentados. A maxistrada insiste en que “existía unha obrigación de valorar correctamente o risco e non se fixo”, destacando que no tramo do accidente “o risco foi conscientemente trasladado na súa integridade ao maquinista”.

Segundo o seu criterio, o acusado “asumía unha posición de garante, podendo ter efectuado unha correcta valoración do risco e adoptado medidas para eliminalo”. A proba practicada, engade, evidencia “a clara responsabilidade do acusado”, xa que “era esixible levar a cabo unha avaliación de riscos completa da liña antes da súa posta en servizo”.

O voto particular sostén ademais que as decisións adoptadas polo acusado provocaron “un progresivo deterioro da seguridade da liña, o que comportou un incremento de risco”, e subliña que a análise específica do risco do encravamento de Santiago non foi encargada por ADIF nin a Ineco nin a ningunha outra entidade. Tamén remarca que a curva onde ocorreu o accidente era “claramente perigosa e relevante” e que carecía de calquera sistema de protección na data dos feitos.

Finalmente, a maxistrada sinala que o acusado asinou a certificación de seguridade o 7 de decembro de 2011 “sen ter verificado o cumprimento das condicións esixibles en materia de seguridade”, e que igualmente autorizou a desconexión do Ertms. “Demostrouse que normativamente era esixible, e omitiuse polo acusado a valoración do risco e que, se o risco fose valorado, podería eliminarse”, conclúe no seu voto particular.