Crisis climática
Nihilismo contra o colapso civilizatorio

Pode o sistema de pensamento no que se funda a ciencia, a política e a economía actual facilitarnos unha solución para o seu propio colapso? O filósofo Brais Arribas achéganos unha concepción nihilista da realidade para que a humanidade afronte o caos climático.

Banksy
Imaxe de PixelAnarchy en Pixabay

Membro do Consello Director do Instituto Resiliencia


publicado
2019-11-02 06:03

2019 é o ano no que o caos climático deixou de ser unha realidade denunciada dende as marxes para pasar a facer parte do discurso oficial. As institucións xa falan dunha situación de emerxencia, de grave mudanza climática e da previsíbel extinción de moitas especies animais (quizais tamén da nosa?). Unha parte do gran problema da nosa especie (da crise enerxética case que non se fala) comezou a ocupar espazos sobranceiros do discurso oficial nos organismos políticos e nos medios de comunicación de masas.

Eses discursos conclúen achegando solucións resesas ou simplemente cosméticas que semella que poden arranxar o problema pero, ao tempo, procuran non alterar a tranquilidade das persoas ás que van dirixidas (as occidentais enriquecidas que temos tempo de escoitar o que os medios e as políticas din). Deste xeito, no canto de solucións valentes xorde o Novo Pacto Verde, a opción polas enerxías renovábeis, o fomento do desenvolvemento sostíbel e mesmo se seguen a escoitar voces que defenden o "uso limpo do carbón"... As institucións hexemónicas non poden dar outras solucións ao colapso da civilización industrial porque parten dunha concepción pechada da realidade na que só son imaxinábeis pequenos parches. Son fillas do sistema que está a causar o propio colapso e, de sinalaren as causas, recoñecerían a responsabilidade de seu. O verdadeiro desafío é cultural: estamos obrigadas a cambiar a nosa concepción do mundo xa que só superando esa concepción hexemónica da realidade poden xurdir as alternativas.

O verdadeiro desafío é cultural: estamos obrigadas a cambiar a nosa concepción do mundo xa que só superando esa concepción hexemónica da realidade poden xurdir as alternativas.

O filósofo Brais Arribas dedica á mudanza do paradigma no que fundar as ditas solucións valentes unha gran parte do seu ensaio Vir a menos. Crítica da razón nihilista (Axóuxere, 2019). O Arribas alza contra o pensamento hexemónico un "pensamento feble", como único alicerce posíbel dunha nova civilización que acade a supervivencia da meirande parte dos seres humanos. Para encadrar a súa tese rehabilita a noción do nihilismo entendido como "unha vía positiva que é recomendable percorrer, ou polo menos tomar en consideración con detemento, xa que permite dotarnos dunha penetrante carga teórica susceptible de ser usada para dar respostas e ofrecer alternativas factibles a algúns dos máis urxentes problemas que definen o noso tempo"; un nihilismo que non define usando as súas acepcións máis comúns senón como "un pensamento humilde e modesto, pois non se pretende converter nunha verdade indiscutible, nun dogma de fe [...] senón nunha racionalidade débil [...] que xoga e se afianza co estímulo da novidade [...] experimentando alén dos principios ríxidos da finalidade, da produtividade ou do rendemento".

Paisaxe
Imaxe de Josep Monter en Pixabay

O filósofo sostén que a causa principal da actual situación é a concepción da realidade predominante que describe (no seu ensaio usa unha certeira linguaxe filosófica) como unha "racionalidade hexemónica, positivista, historicista, e desenvolventista" que se caracteriza, entre outros trazos, polos seguintes: a cousificación e obxectivización da realidade, que se atopa toda ao dispor do ser humano; a confianza total na racionalidade positiva como xeito de alcanzar o coñecemento; a concepción da subxectividade como unha entidade orixe da sociedade e independizada da natureza e do marco social; o antropocentrismo e o colonialismo eurocéntrico; o dogma do crecemento económico ilimitado.

Una concepción da realidade que ao basearse na existencia da Verdade, o Rigor, a Obxectividade, o Progreso e a Liberdade (todas elas grafadas así con maiúsculas) debe eliminar calquera falla no plan da evolución imparábel até a perfección absoluta do ser humano.

A existencia dun pensamento hexemónico forte fainos caer no erro de intentar armar un outro pensamento forte para substituílo; cando non hai nada que reforce máis unha estrutura que outra que "simplemente" pretenda substituíla. Precisamente a debilidade da concepción da realidade hexemónica se atopa na súa granítica rixidez. O seu amor pola Verdade pode ser o seu punto débil e, paradoxalmente, a flexibilidade (a "debilidade") defendida polo Arribas é a gran fortaleza da súa proposta, xa que o rexeitamento de calquera dogma permite a mudanza. A máxima "Deixar ser ao ser", que se atopa no seo do nihilismo que nos propón, que lembra ao "Deixar(se) vivir" do Agustín García Calvo, impide calquera dogmatismo, calquera autoridade e facilita a súa supervivencia.

Cómpre colocar ao ser humano fóra da centralidade do taboleiro: unha situación de maior proximidade co resto das formas de vida que constitúen a esfera medioambiental.

O Arribas leva a súa teoría ao campo do caos climático: "a batalla non se libra só a nivel económico ou político senón tamén no terreo da filosofía, dado que, [...] tanto o modo de produción como a estrutura xurídico-normativa que o lexitima, sostéñense sobre unha serie e principios e ideas". As consecuencias deses principios son ben coñecidas: o ser humano é concibido como o dono da natureza e a realidade toda á que somete a súa vontade; o dogma do crecemento non se pode discutir; reina a fe na ciencia e na técnica como solución de todos os problemas e a absoluta preeminencia da vontade de determinados individuos sobre o conxunto da sociedade.

O "pensamento débil" aplicado ao ser humano remata co antropocentrismo e colócanos as persoas fóra da "centralidade do taboleiro, ou polo menos [...] nunha situación de maior proximidade co resto das formas de vida que constitúen a esfera medioambiental". Deste principio o Arribas tira unha serie de regras que toma do movemento decrecentista para a nova sociedade da supervivencia.

A radicalidade (o choque frontal coas Verdades establecidas) vai determinar a dificultade de espallar esta concepción nihilista da realidade entre unha meirande parte da poboación que, sen dúbida, a vai rexeitar pola súa inseguridade e incerteza.

Hai unha outra solución posíbel? A proposta filosófica do Arribas é unha achega valente e fonda de mudanza total para a supervivencia que merece ser espallada: do debate, da conversa ao redor dela van agromar as solucións parciais e provisionais que nos farán ir (sobre)vivindo e resistindo nestes tempos de colapso e preparando un mañá mellor para a meirande parte da humanidade.

Sobre este blog
O Centro de Saberes para a Sustentabilidade (CSS) é un Regional Centre of Expertise on Education for Sustainable Development recoñecido oficialmente pola Universidade das Nacións Unidas. Ten como misión fundacional “informar, sensibilizar e implicar a comunidade educativa e a sociedade no seu conxunto na promoción da transformación social necesaria para o cumprimento dos Obxectivos de Desenvolvemento Sustentable a través de experiencias cos pés na terra que fomenten a conservación, a sustentabilidade, a protección ambiental e a resiliencia“. O goberno do CSS é horizontal e democrático a través dun Consello Reitor formado por representantes de todos os axentes participantes. Máis información: http://www.saberes.eu
Ver todas las entradas

Relacionadas

Decrecimiento
Menos horas de trabajo asalariado para evitar el colapso climático

La transformación de sectores y la modificación radical de la economía global será imprescindible para poder realizar un cambio de paradigma que evite el colapso del medio ambiente, según diversos expertos y expertas.


Decrecimiento
‘Decrecer para sobrevivir’

O libro de José Alberto Cuesta explica como chegamos até aquí e as dúas principais opcións que se abren ante nós.

0 Comentarios
Sobre este blog
O Centro de Saberes para a Sustentabilidade (CSS) é un Regional Centre of Expertise on Education for Sustainable Development recoñecido oficialmente pola Universidade das Nacións Unidas. Ten como misión fundacional “informar, sensibilizar e implicar a comunidade educativa e a sociedade no seu conxunto na promoción da transformación social necesaria para o cumprimento dos Obxectivos de Desenvolvemento Sustentable a través de experiencias cos pés na terra que fomenten a conservación, a sustentabilidade, a protección ambiental e a resiliencia“. O goberno do CSS é horizontal e democrático a través dun Consello Reitor formado por representantes de todos os axentes participantes. Máis información: http://www.saberes.eu
Ver todas las entradas

Destacadas

Medio ambiente
España, líder en uso de pesticidas por la agricultura intensiva

En dos décadas, la superficie dedicada a la agricultura intensiva ha aumentado un 21%. Un incremento que lleva aparejado el liderazgo del Estado español en la Unión Europea en cuanto al uso de pesticidas y también que el 85% del agua consumida se destine a regar campos e invernaderos.

Argelia
El Hirak pide el boicot de las elecciones en Argelia

Argelia supera los diez meses ininterrumpidos de movilizaciones en las calles con una fuerte oposición a las elecciones presidenciales del 12 de diciembre

Vejez
“Podemos aguantar la huelga de residencias de forma indefinida”, asegura el sindicato ELA

La huelga de las trabajadoras de residencias arrancó en septiembre de 2018 y el viernes cumplió la jornada 146. Lejos de solucionarse el conflicto, el sindicato mayoritario asume un mes más de huelga si el 11 de diciembre la patronal no aprueba su propuesta.

Medio ambiente
Mar Menor, ecocidio anunciado

El Campo de Cartagena ha sufrido una profunda transformación en apenas unas décadas. Los excesos de una agricultura industrial intensiva y del turismo de masas han colapsado la mayor laguna salada de Europa. Los habitantes de la zona exigen frenar la debacle.

Insólita Península
La ciudad de las frases recordadas

Entre las calles de piedra de Salamanca, uno de los vestigios que está en la mente de cualquier visitante es el recuerdo de dos frases pronunciadas, convertidas en lugar común de la historia: “Decíamos ayer”, atribuida a Fray Luis de León, y “venceréis, pero no convenceréis”, atribuida a Miguel de Unamuno.

Últimas

Racismo
Medio millar de personas rechazan en Hortaleza el ataque de la granada y piden convivencia

Cerca de 500 personas han apoyado la convocatoria de las asociaciones vecinales de Hortaleza por la convivencia y contra el racismo, a cinco días del ataque con una ganada contra el centro de primera acogida de menores. 

Kurdistán
La Corte Suprema y la guerra en el Kurdistán
Los tribunales belgas han determinado que no se puede tratar al PKK como una organización terrorista, sino como un bando de un conflicto armado
COP25
Carteles para el fin de este mundo

Hay espacios donde los principios no se trafican y no es fácil que los mercaderes se hagan hueco. Este parece ser uno de ellos.