Opinión
Que pasaría se Circe e Penélope participasen en ‘La isla de las tentaciones’?

A pregunta pode soar a brincadeira, talvez a provocación frívola, mais o obxectivo apenas é que funcione como unha escusa para poñer un espello diante dos relatos afectivos que consumimos na actualidade. Pénsao por un momento: onde viven Circe e Penélope? En cadansúa illa. Que acontece entre Ulises e Penélope? Pois que teñen unha relación desde hai anos ata que Ulises marcha e acaba noutra illa: a de Circe. E Circe ten compromiso con alguén ou poderiamos dicir que foi unha grande tentación para Ulises? Ves por onde vou, verdade? Ben, as personaxes e o enredo son moi similares, mais o que muda é todo o demais.

Na novela Circe ou o pracer do azul (2009), de Begoña Caamaño, a historia coñecida da Odisea vira coma un calcetín. Ulises deixa de ser o heroe incuestionable para se converter nun home que engana. Circe abandona o papel de meiga perigosa e aparece como unha muller empoderada que non compite con outra muller polo afecto dun home. Pola súa banda, Penélope, afastada do mito da esposa paciente e sufridora, emerxe como muller forte e valente. O momento clave é coñecido, Ulises líase con Circe, pero o xiro radical é que Circe llo conta a Penélope. Sen trampas, de maneira sincera e honesta. Dese xesto nace algo que hoxe nos resulta case revolucionario: unha relación de amizade fonda, de comprensión e sororidade entre dúas mulleres ás que o relato tradicional obrigaba a se odiaren.

Agora imaxinemos esa escena en La isla de las tentaciones. A infidelidade editada con música dramática, primeiros planos de bágoas, berros, fogueiras simbólicas e unha Sandra Barneda que pregunta: “Que sentes agora?”. Circe reconvertida en “tentadora”, Penélope reducida a “noiva enganada” e Ulises (sempre Ulises) xustificado como vítima das súas pulsións. O conflito xa non é ético nin afectivo, nin profundo. O que importa non é entender, nin coidar, nin reparar: importan os ciúmes, a humillación pública, a competición entre mulleres polo mesmo home, coma se iso for inevitable, natural, incluso excitante.

Pero Circe ou o pracer do azul móvese alén da crítica á infidelidade ou ao mito masculino. No centro da novela hai algo moito máis incómodo e menos espectacular: unha amizade entre mulleres intensa, íntima, fermosa que como lectoris nos fai desexar  que Circe e Penélope se enrollen e pasen definitivamente de Ulises. Non só porque unha boa historia sáfica sempre é benvida, senón porque seguimos a medir o valor dos vínculos cunha regra moi concreta: para que unha relación nos pareza verdadeiramente central, transformadora, parece que debe pasar polo sexual, pola corporalidade ou, máis aínda, ten que devir nun formato monógamo romántico de parella. Nisto, querides, debémoslle moito ao traballo de Olivia Ávila e a todo o que nos está a nutrir desde o seu activismo asexual co que nos convida a revisar a nosa relación co sexo como medidor e clasificador dos nosos vínculos, algo positivo e enriquecedor para calquera categoría sexual coa que te identifiques.

Aquí, entón, emerce a pregunta incómoda: e se ese desexo lector falase máis de nós ca do texto? E se a pulsión de “validar” esa relación a través do sexo revelase a nosa dificultade para recoñecer as amizades románticas como vínculos plenos, suficientes, revolucionarios en si mesmos? A relación entre Circe e Penélope non necesita consumarse para ser radical: elíxense, escóitanse, cóidanse e sitúanse no centro emocional da outra nun mundo que lles dicía que debían ser inimigas. Iso, sen bicos nin cama compartida, xa é profundamente subversivo. Quizais máis ca se acabasen xuntas.

O contraste co reality é brutal. La isla de las tentaciones só entende un tipo de relación válida (a parella heterosexual en crise) e só recoñece emocións cando son explotables: celos, posesión, rabia, humillación. Non hai espazo para a palabra honesta, para o coidado nin para alianzas que non xiren arredor dun home cishetero. O formato non admite amizades románticas porque non sabe que facer con vínculos que non se poden converter en espectáculo.

Quizais por iso resulta tan irónico e revelador que unha relectura feminista dun mito da Antiga Grecia sexa afectivamente máis avanzada e transgresora. Mentres a televisión insiste en vender relacións baseadas no control e na sospeita, Begoña Caamaño ofrece un sopro de aire fresco: personaxes que falan, que se comprenden, que non se deixan arrastrar polo guión que lles estaba asignado.

Se Circe e Penélope visitasen La isla de las tentaciones, probablemente durarían pouco porque non darían bo contido. Non berrarían o suficiente, non se insultarían, non competirían. Quizais acabarían sentadas xuntas, falando, desmontando o formato desde dentro. E iso, para un reality, sería imperdoable. Talvez o problema non sexa que sigamos volvendo aos mitos antigos, senón que aceptamos sen espírito crítico os mitos emocionais que nos venden hoxe. Por sorte, de cando en vez aparece unha novela que nos lembra que outra maneira de contar, de vivir, de nos relacionar é posible. Mesmo despois dunha infidelidade. Mesmo cando todo parecía escrito de antemán.