Jazz
A Costa Ártabra recupera o chifro do capador galego que inspirou a Miles Davis a cen anos do seu nacemento

José María Rodríguez é un capador e afiador de Nigueiroá, unha pequena aldea de San Miguel do Campo, unha parroquia de Nogueira de Ramuín (Ourense) e toca con destreza o chifro, unha frauta de pan, agora en desuso. A melodía é sinxela, fermosa. Hai quen lle chama Alborada de Vigo, pero o etnomusicólogo Alan Lomax, que é quen o está a gravar en novembro de 1952, anótao como Toque de chifro. Así pasa á historia nese inmenso arquivo do maior compilador de música popular da época de Europa —tamén dos Estados Unidos, do Caribe e do norte de África. 

Aquelas gravacións de Lomax viron a luz en 1955 e o histórico trompetista e probablemente un dos músicos máis influíntes da historia do jazz, Miles Davis, non tardou en acceder a elas. Daquel toque de chifro de José María, daquela gravadora de Lomax, dos ouvidos de Miles, daquela aliñación improbable naceu a terceira corrente do jazz contemporáneo e unha nova ponte coa música europea clásica e tradicional. Naceu Sketches of Spain (Columbia, 1960) un traballo de estudo que sentou as bases para esa terceira vía do xénero e que tiña un oco especial para a José María Rodríguez e Alan Lomax, The Pan Piper, a interpretación que Davis fixo desa simbiose.

Xusto cando se cumpren cen anos do nacemento do trompetista estadounidense, do prince of darkness, o festival Jazz de Ría recupera, na súa décima edición, a memoria dese triángulo de transvase de coñecemento que chegou, en forma de disco, a tódolos recunchos do mundo. Explícao, en conversa c'O Salto, a súa directora, Aitana Cuétara: “A historia é absolutamente fascinante. Ademais de que unha das persoas máis influíntes da historia da música estea interpretando a melodía dun capador dunha aldea de Nogueira de Ramuín, un tempo despois, Alan Lomax escribiulle unha carta a José María dicíndolle que ía incluír o seu toque nun destes discos recompilando as súas recollidas e, ademais, enviáballe un diñeiro. Con eses cartos, José María puido mercar o billete de barco para emigrar a Venezuela”. 

Na carta que escribe, Lomax amosa xenerosidade “e unha mirada que non é en absoluto colonialista”, explica Cuétara. Algo que, a priori, escapa á intuición se se compara o estoupido cultural dos anos sesenta nos Estados Unidos coa miseria material e a escuridade social do nacional-catolicismo español.

Aínda que entre as investigadoras e investigadores da música tradicional é unha historia ben coñecida, non o é tanto para o público xeral. Esa vontade de divulgación e a de seren acompañadas dunha historia con fondo, foi o que levou á organización do Jazz de Ría a escollela como leitmotiv para o que tamén é o seu décimo aniversario na Costa Ártabra.

Toda a programación do 12 ao 16 de agosto

A programación desta edición de Jazz de Ría volve apostar por levar a música a diferentes espazos da comarca e por combinar nomes consolidados, propostas emerxentes e proxectos especialmente pensados para o territorio. Durante cinco xornadas, Cedeira, Valdoviño, Narón e Neda converteranse en escenarios dunha celebración do jazz aberta á creación, á paisaxe e á participación do público.

A programación arrinca o mércores 12 en Cedeira, cunha dobre proposta. Ás 19h, DJ Mil poñerá música á tarde mentres o público poderá participar na observación da eclipse, nunha actividade que une música e contemplación do ceo en San Antón de Corveiro. Ás 20.45h será a quenda de Xabier Díaz, nunha actuación que servirá para abrir o festival cunha das voces máis recoñecibles da música galega e cunha proposta nada recorrente na súa traxectoria: “Un espazo cara a improvisación e o diálogo entre a música das nosas avoas, o jazz e o folk. Unha proposta que procura novas formas de expresión para estas melodías, entendidas como unha exploración aberta, na liña das grandes aventuras de Armstrong, Hillary ou Amundsen”.

O xoves 13, o festival trasládase a Valdoviño, cunha programación que dialoga directamente coa paisaxe costeira. Ás 19h, na praia de Pantín, Balcóns ao Atlántico combinará roteiro e intervención artística no Castro do Rodo coa participación de Marina Vigo, Luis Bolón e Sandra Pérez. A actividade continuará na praia do Baleo, onde ás 21h actuarán Alejandro e María Laura, nunha proposta que reforza unha das características fundamentais de Jazz de Ría: a vontade de sacar a música dos escenarios convencionais e situala en lugares singulares da comarca.

O venres 14, a programación chega a Narón, ao Pazo da Cultura, cunha proposta especial: Ensemble 100xMILES, un espectáculo concibido como unha homenaxe aos cen anos de Miles Davis. A partir das 21.30h, o ensemble revisará o legado dunha das figuras fundamentais da historia do jazz, nunha noite pensada para celebrar a súa influencia e a capacidade do xénero para seguir reinventándose.

O sábado 15 será unha das xornadas máis intensas do festival. En Mosteiro do Couto, ás 11h, haberá unha visita guiada ao Mosteiro de San Martiño de Xuvia, integrando patrimonio e cultura nunha mesma experiencia. Ao mediodía, ás 12.30h, Quico Cadaval ofrecerá a súa proposta no Parque do Río Freixeiro, “ceibará a súa capacidade para o improviso jazzístico sen máis instrumento que a memoria, a imaxinación e a elocuencia. Isto é O eco do chifre: como o simple asubío dun capador, puido inspirar a un dos maiores músicos do século XX”. Xa pola tarde, a música tomará protagonismo coa actuación de Sara Dowling Meets Michael Kanan Trio, ás 19h. Ás 20.30h chegará Albert Cirera & Tres Tambors, e a xornada pecharase ás 22h co Yosvany Terry Quartet, nunha noite que promete unha ampla viaxe polas distintas linguaxes do jazz contemporáneo e as súas conexións internacionais.

Finalmente, o domingo 16, Neda acollerá o peche do festival na Ribeira de San Nicolás. Ás 13h, Manu Sija será o encargado de poñer o punto final a esta edición, nun espazo especialmente axeitado para despedir uns días nos que música, natureza, patrimonio e territorio se dan a man.

Así, Jazz de Ría consolídase como unha experiencia cultural que percorre diferentes concellos, descobre espazos singulares e crea vínculos entre artistas, público, paisaxe e memoria. A diversidade de propostas permite construír unha programación plural e dinámica, capaz de achegar o jazz a públicos diferentes e, ao mesmo tempo, reivindicar o norte da provincia da Coruña como territorio de creación, encontro e cultura.