Infancia
A violencia machista dixital golpea a tres de cada catro menores mentras a lei apunta cara branco equivocado

Tres de cada catro menores de idade en España sufriron algunha forma de violencia sexual dixital, o 75,4% de nenas, nenos e adolescentes. A porcentaxe sobe ata o 97% cando se pregunta a mozos de entre 18 e 21 anos.

As cifras proveñen do diagnóstico participativo Violencias dixitais na infancia e adolescencia: escoitar e entender para transformar, elaborado por Fembloc, un proxecto sen ánimo de lucro que traballa no abordaxe das violencias machistas dixitais a través dunha liña de atención e apoio e unha serie de ferramentas asociadas, co apoio da Unión Europea e a ONG Educo.

Mentres tanto, o Parlamento debate o proxecto de lei orgánica para a protección das persoas menores de idade nas contornas dixitais. Unha norma que as especialistas en violencia machista dixital consideran necesaria pero profundamente insuficiente, e que no seu estado actual introduce mecanismos que, advirten, poden converter a protección da infancia nunha coartada para a vixilancia masiva.

O mapa dunha violencia cotiá

O diagnóstico de Fembloc describe un mapa de violencias que vai moito máis alá do ciberacoso escolar que adoita copar os titulares. As situacións máis frecuentes entre menores son a recepción de imaxes sexuais non solicitadas (43,2%), as mensaxes insistentes para establecer unha relación (41,8%) e os comentarios sexuais non desexados (40,2%). No 52,2% dos casos, o agresor non é un descoñecido; é alguén do contorno coñecido da vítima.

A violencia concéntrase especialmente entre os 13 e os 15 anos e afecta de maneira desproporcionada ás rapazas, que representan o 53% das vítimas. Unha de cada tres adolescentes con parella sufriu control dixital frecuente: revisión do móbil sen consentimento, vixilancia en redes, seguimento de localización.

Por outro lado, están tamén as falsificacións sexuais xeradas con intelixencia artificial. Unha de cada cinco mozas afirma que alguén creou e compartiu imaxes súas sen roupa mediante IA sendo menor. A investigación insiste en que estas violencias non buscan excitación sexual, senón exercer poder, humillar, controlar, castigar.

O documento revela tamén ata que punto a violencia se normalizou. As adolescentes descríbena con expresións como “todos os días”, “sempre pasa” ou “é o que hai”. O contido sexista, racista ou LGTBIfóbico aparece nos seus feeds con tanta regularidade que deixou de verse como algo excepcional.

As plataformas non responden

Mireia Orrea é xurista especializada en violencia machista dixital e forma parte do equipo de Fembloc. Desde a liña de atención que xestiona a organización —que acompaña a vítimas, certifica capturas de pantalla e vídeos para procedementos xudiciais e tramita denuncias ante plataformas e institucións— acumulou unha experiencia que debuxa unha foto desoladora: as grandes empresas tecnolóxicas non responden. Nin ás denuncias individuais, nin aos requirimentos da Axencia Española de Protección de Datos (AEPD).

O caso dos “deepfakes” ilústrao con especial crudeza. En novembro de 2025, a AEPD impuxo a primeira sanción en Europa pola creación e difusión de falsos espidos xerados con intelixencia artificial, unha multa de 2.000 euros —rebaixada a 1.200 por pronto pagamento— no marco do caso de Almendralejo, onde un grupo de menores xerou e difundiu imaxes sexuais falsas de varias nenas en 2023.

A resolución é pioneira en termos xurídicos. En termos de disuasión, Orrea considéraa directamente insuficiente. “A AEPD leva tempo denunciando que as grandes plataformas non acatan as súas resolucións”, explica. A experiencia de Fembloc en casos concretos confirma ese patrón, xa que hai requerimentos enviados aos que as plataformas non responderon en absoluto.

Cando desde a organización intentaron apelar contidos ou establecer algún tipo de diálogo coas plataformas para retirar material violento, atopar ese interlocutor resultou practicamente imposible.

Para a xurista, este patrón non é unha anomalía senón a consecuencia lóxica dunha acumulación de poder sen contrapesos efectivos. “Os sistemas xudiciais dos estados teñen cada vez menos capacidade de incidencia sobre estas empresas, que actúan con total impunidade”, explica Orrea.

Unha lei que mira cara o individuo mentres as plataformas deseñan a adición

O Proxecto de Lei Orgánica eleva a 16 anos a idade mínima de rexistro nas redes sociais, tipifica os “deepfakes” sexuais como delito, agrava as penas por “grooming” e obriga a incluír control parental gratuíto en todos os dispositivos con acceso a internet.

Para Orrea, a norma parte dun diagnóstico correcto dos danos —psicolóxicos, emocionais, de desinformación, de condutas perigosas— pero aplica solucións que miran na dirección equivocada. “O enfoque é sistematicamente individual”, afirma. “Todo recae sobre as persoas, pero nada obriga ás plataformas a deixar de facer o que fan.”

E o que fan, sinala Orrea, é deseñar algoritmos de recomendación deliberadamente adictivos que empurran ás usuarias cara a contido cada vez máis extremo. A pregunta que Fembloc leva formulando desde a análise do anteproxecto é cándo se porá o foco nos actores que teñen máis poder e máis recursos para producir un cambio real: as propias empresas.

A medida estrela da lei, elevar a 16 anos a idade de consentimento, tampouco convence a xurista. “Non hai ningún estudo que demostre que este limiar cambiou os patróns de uso das redes nos países que xa o aplicaron”, afirma.

Hai tamén un problema coas ordes de afastamento no ámbito dixital, que o proxecto de lei intenta contemplar. Sobre o papel ten sentido limitar o acceso dun agresor ao espazo dixital da súa vítima. Na práctica, os perfís anónimos, as contas secundarias e a opacidade das plataformas fan que sexa enormemente difícil controlar que ese afastamento se respecte. Sen recursos específicos no Poder Xudicial e sen colaboración efectiva das plataformas, advirten desde Fembloc, estas medidas quedaranse nunha declaración de intencións.

A verificación de idade e o prezo do anonimato

A outra gran palanca da lei é onde Orrea identifica o risco máis estrutural. Os mecanismos de verificación de idade que se están deseñando implican ceder máis datos persoais ás plataformas. Datos que van parar ás mesmas empresas cuxo modelo de negocio se basea na extracción e monetización da información persoal. A paradoxo é evidente: para protexer aos menores das plataformas, a lei entrégalles máis datos a esas mesmas plataformas.

O custo máis silencioso desta operación é a perda do anonimato en liña. Un custo que afecta especialmente a adolescentes LGTBIAQ+, a mozos migrantes ou a vítimas de violencia que dependen do anonimato para buscar axuda ou información. No contexto europeo actual —marcado polo ascenso da ultradereita e a normalización de mecanismos de vixilancia dixital— Fembloc advirte de que esta arquitectura de datos pode converterse no futuro nunha ferramenta de control social.

As adolescentes identifican con precisión as dinámicas de poder detrás da violencia dixital, recoñecen a lóxica manipuladora dos algoritmos, son conscientes da súa propia complicidade como testemuñas pasivas cando circula contido humillante. E, aínda así, esa conciencia non se traduce en capacidade de transformar nada.

A resposta que propón o diagnóstico non é a prohibición nin a vixilancia. Pasa por obrigar ás plataformas a asumir responsabilidade real sobre o impacto dos seus produtos, por integrar a educación dixital crítica no currículo de forma sistemática, por dotar ao profesorado de protocolos funcionais e tempo remunerado, por investir en plataformas alternativas con lóxicas non extractivistas.

O Parlamento debate unha lei que o Goberno presenta como histórica. Pero a responsabilidade xurídica, formula Orrea, tería que recaer sobre “os actores con máis poder para producir un cambio de impacto, que son as propias empresas tecnolóxicas”.