Pueblos originarios
Juven e Ita: orgullo e dignidade maias para a defensa das identidades minorizadas

O poder económico e a invasión cultural levan séculos atacando á dignidade dos pobos maias orixinarios de Guatemala. Porén, existen persoas que defenden a súa cultura que debesen ser exemplo para a defensa e recuperación da identidade galega. Juventina López e Manuela Xocol son algunhas delas.

Juventina en El Manchón
Juventina López nunha actividade en El Manchón. Imaxe: Agareso- Pablo Santiago

Juven leva un Galaxy H na súa pasj. Non deixa de recibir whatsapps e chamadas, coma o típico executivo branco dunha multinacional. Mais nada máis lonxe. Juventina López é guía espiritual, mediadora de conflitos e activista. É orixinaria de Cajolá, mais o seu pobo foi desterrado e, tras xeracións de loita, estableceuse en Nueva Cajolá (Champerico). Alí traballa arreo para mellorar as condicións de vida na comunidade e a loitar pola dignidade do pobo mam.

Retrato Juventina López
Juventina López nunha actividade na comunidade de El Manchón. Imaxe: Agareso- Pablo Santiago

A etnia mam é unha das 24 existentes en Guatemala, cada unha delas cun idioma, traxe e cultura propias: Achi, Akateco, Awakateco, Chalchiteco, Ch’orti, Chuj, Garifuna, Itza, Ixil, Jacalteco, Kaqchikel, K’iche, Mam, Mopan, Poqomam, Poqomchi‘, Q’anjob’al, Q’eqchi’, Sakapulteco, Sipakapense, Tektiteko, Tz’utujil, Uspanteko e Xinka. A poboación de todas elas supón case a metade da poboación de Guatemala, mais o 90% dos medios de comunicación son en español e non hai espazo para a expresión dos pobos orixinarios.

Polo dereito á comunicación loita Manuela Xocol, á que chamaremos Ita por desexo da súa avoa, quen lle puxo ese nome para lembrarlle que é única. Ita defínese como “unha muller do pobo maia k’iche, comunicadora comunitaria e feminista”. É unha das 500 mulleres que integran Asomujerdi, asociación que promove a radio comunitaria La Voz de Racantacaj, desde onde, en k’iche, forma a mulleres xornalistas para que difundan a cultura do seu pobo e demanden os dereitos que lles arrebataron.

Minorización das culturas propias

Ita e Juven trouxeron as súas historias e as súas loitas a Galiza da man da Coordinadora Galega de ONGDs. Paseando por Compostela non deixan de preguntar polas rúas, os costumes de Galiza e o galego. “Vemos que nas cidades se fala pouco galego. En Guatemala pasa o mesmo: a xente adáptase ao momento social e comezan falar en español. Ás veces porque lles dá vergoña, polas humillacións de non expresarse coma eles. A presión social fai que cambies de idioma e incluso de forma de ser”, di Juventina. Segundo o IGE, nas cidades só un 13% das persoas falan sempre galego. Ita Xocol tamén atopa semellanzas coa situación en Guatemala e relaciónao coa perda da memoria dos territorios que están a ser ‘invadidos’ culturalmente, neste caso pola mesma lingua.

“Como é posible arruinar o xeito de vivir dos nosos avós e avoas? Nós non o imos perder porque é noso e non nos tivemos que apropiar de elementos doutras culturas.

“Cómpre falar da cultura dos nosos antepasados, coñecer o pasado para que os nosos fillos non repitan os mesmos erros e sintan orgullo do noso. A perda do idioma e dos traxes rexionais en Galiza tamén é responsabilidade dos pais que non ensinan galego aos fillos.” Malia conversar sobre o autoodio que compartimos galegos e maias, Ita mantén a esperanza: “como é posible arruinar o xeito de vivir dos nosos avós e avoas? A pesar da invasión estranxeira, nós non o imos perder porque é noso e non nos tivemos que apropiar de elementos doutras culturas”. 

Juven e Ita
Juventina López e Ita Xocol en Vilagarcía na súa visita a Galiza. Emerson Díaz
Séculos de loita 

Juventina López cóntanos que a conquista española no século XVI, rematou por desterrar do seu territorio ao pobo mam séculos despois. “Tras a independencia, en 1888, unha zona nosa foi invadida e o Estado deulle a terra aos milicianos, que eran parte do exército. Os nosos avós comezaron a esixir as terras e o goberno deunos só unha extensión de 5 caballerías”. Os avós —como se refire aos seus antepasados— foron recibir as terras mais nunca puideron vivir nelas. “Uns anos despois chegou a bananera —empresa norteamericana vinculada á United Fruit Company— e o presidente deu esa finca a 79 familias que non tiñan nada que ver coa poboación orixinaria. Na práctica a finca quedou en control dun finquero familiar do presidente”. Insiste Juventina en lembrar o seu avó Eulalio Rafael Chum, quen creou en 1945 un equipo para tentar recuperar as terras: “Moitas persoas foron perseguidas e asasinadas pero non se conseguiu nada”. Coa chegada ao poder de Arbenz en 1950, promóvese unha reforma agraria que recupera as terras. O goberno gringo, vendo ameazados os intereses das súas empresas, apoia aos militares fascistas de Guatemala. Uns anos despois comezaría o conflito armado. “A nosa xente vivía na finca cortando café; daquela os empresarios xeraban moito beneficio a cargo da poboación e en 1988 fartámonos, fomos ás autoridades, a Quetzaltenango, e ao final dixeron ‘si, esa propiedade é vosa’”. Cando quixeron recuperar a súa terra cos documentos de propiedade, o finquero ameazounos e a situación estancouse. En 1992, centos de persoas percorreron quilómetros até a capital para reclamar a terra que lles pertencía. A resposta do goberno chegou en forma de represión. “Moita xente foi desaloxada e houbo uns 20 mortos. Ao final, só conseguimos unha fracción da terra”. Nesa terra está hoxe a comunidade de Nueva Cajolá, onde viven Juven e a súa familia.

En 1992, centos de persoas percorreron quilómetros até a capital para reclamar a terra que lles pertencía. A resposta do goberno chegou en forma de represión: “Moita xente foi desaloxada e houbo uns 20 mortos”

A do pobo mam é só un exemplo de represión aos pobos maias orixinarios. Ita matiza que non houbo unha reparación tras a guerra que afectou ao país entre 1960 e 1996. “Tras o conflito armado violáronse os dereitos de moitas das nosas irmás. Despois, nos acordos de paz, non houbo participación dos pobos orixinarios que estaban sendo escravizados e puxéronnos o nome de ‘indíxenas’. Estamos en contra desa palabra”.

Nos acordos de paz, non houbo participación dos pobos orixinarios que estaban sendo escravizados e puxéronnos o nome de ‘indíxenas’. Estamos en contra desa palabra”

Desde a radio que lidera, La Voz de Racantacaj, tratan temas que afectan á comunidade que non teñen espazo en radios comerciais. “Falamos de problemáticas sociais e formamos a nenas para que sexan xornalistas e ás veces entrevistan a autoridades. Así aprenden desde a infancia por que estamos a loitar como pobo”.

Ita radio comunitaria
Ita Xocol nunha cerimonia maia na radio comunitaria que lidera en Nahualá. Imaxe: Agareso-Xes Chapela.

A represión continúa

Para Ita Xocol, os acordos de paz perpetuaron a ocultación dos pobos orixinarios por parte do poder político e económico: “Decidiron por nós e deron frecuencias de emisión aos medios comerciais. Aínda hoxe as radios comunitarias son criminalizadas por defender os dereitos dos pobos. Intimídannos e fan crer á nosa xente que as radios comunitarias son piratas, mais non é así. Incluso hai asasinatos por comunicar a verdade. Eu lidero un medio comunitario e se nos topan poden levar os aparellos da radio e meter aos líderes no cárcere”.

“Decidiron por nós e deron frecuencias de emisión aos medios comerciais. (...) Eu lidero un medio comunitario e se nos atopan poden levar os aparellos da radio e meter aos líderes no cárcere.

Juventina López tamén denuncia a criminalización das activistas en Guatemala. “Poden facer dúas cousas: unha, fecharche a porta, e dous, eliminarte. Así son as cousas. O Estado e o mesmo Presidente teñen persoas controlando a loita das comunidades”. Malia a represión do Estado, Juven e Ita non pensan deixar de traballar polos seus. “Dicimos a verdade polo noso pobo e a nosa terra. Confío na natureza, nos nosos mártires, 200.000 desaparecidos no conflito armado... Esas persoas, nenos, nenas, mulleres e anciás dannos forza para seguir adiante e chegará un día que triunfaremos. Este sistema rematará”, di Juventina con contundencia. Ita conclúe: “mentres esteamos vivas estaremos loitando, como fixo Berta Cáceres, á que asasinaron por transmitir a verdade”.

Loita contra o capitalismo

Coma no caso de Berta, a represión a activistas en Centroamérica acostuma agochar intereses económicos. Juventina López denuncia unha corrupción sistémica en Guatemala e unha relación entre gobernos e empresas. “Queren calarnos, limitar os nosos espazos e que non se saiba o que pasa para manterse na cúpula dos poderosos. O capitalista defende os abusos do poder económico, as súas mansións, a súa prata. Que van facer con tanta prata cando morran? Manteñen ese capital económico-político para soster un exterminio, unha desigualdade e unha pobreza que perpetúa as condicións inxustas.” Para Ita Xocol, a loita contra o capitalismo e a represión aos pobos orixinarios pasa pola unión das comunidades: “somos maioría, mais enganáronnos e metéronnos ideas falsas na cabeza”.

O capitalista defende os abusos do poder económico, a súa prata. Que van facer con tanta prata cando morran? Manteñen ese capital económico-político para soster un exterminio, unha desigualdade e unha pobreza que perpetúa as condicións inxustas.”

Coma sempre, a pobreza afecta máis aos colectivos desfavorecidos. En Nahualá, onde vive Ita, as mulleres son as máis prexudicadas: “Traballamos para evitar problemas como os embarazos de adolescentes: se unha nena fica embarazada aos 13 anos, nin traballa nin estuda e acaba caendo na pobreza máis extrema.” A prohibición e o estigma do aborto e os feminicidios son dous dos problemas que máis afectan ás mulleres en Centroamérica. O peso dos evanxélicos e o escaso compromiso político dificultan que a situación mellore. Recorda Juventina a existencia dunha lei contra o feminicidio en Guatemala, mais recoñece que a maioría dos asasinatos machistas quedan impunes.

Evitar a emigración das comunidades

Neste contexto de falta de oportunidades, moitas persoas optan por emigrar cara aos Estados Unidos. Juventina tentouno na adolescencia, mais rematou sendo perseguida polo exército e detida pola policía na fronteira: “Emigrar non é sinxelo, sobre todo para mulleres e nenos. Eu estiven tres meses no cárcere e ao saír xa non tentei volver cruzar. Supereino e agora uso esa forza para loitar a nivel comunitario”. Juventina ten claro que non voltaría emigrar, mais indígnase ante a criminalización cara á caravana migrante: “A xente non emigra se non os empobrecen e se teñen calidade de vida. Ao non tela, buscan un refuxio onde vivir e educar aos seus fillos”.

Caravana migrante niña
Familias caminan en la caravana migrante desinformemonos.org
“Emigrar non é sinxelo, sobre todo para mulleres e nenos. Eu estiven tres meses no cárcere e ao saír xa non tentei volver cruzar. Supereino e agora uso esa forza para loitar a nivel comunitario”

Sobre o futuro, Juventina pensa que a clave é “mellorar a estratexia colectiva e comunitaria para promover o desenvolvemento humano das persoas, e non construír hoteis e estradas que non aportan nada ás comunidades”. Ita fala de “achar novos xeitos de economía alternativa cun enfoque social”.  Ao rematar a entrevista, pregúntannos sobre os celtas, os pobos orixinarios de Galiza, e non entenden porque hai tanta árbore “maderable”, en referencia ao eucalipto. Decatámonos que aínda a milleiros de quilómetros, non somos tan diferentes.

Juven e Ita quedan no Grove nunha charla organizada pola Deputación de Pontevedra. Comezan falando en mam e k’iche. Ao rematar, a súa loita e a de todas as comunidades de Latinoamérica reciben a admiración dunha sala ateigada. A mensaxe fundamental queda clara, como di a canción de Calle 13: “trabajo bruto pero con orgullo; aquí se comparte, lo mío es tuyo”. Moito temos que aprender.

Relacionadas

Guatemala
Guatemala, la finca neocolonial

Empresas transnacionales y pequeñas oligarquías locales siguen manteniendo un sistema de explotación que hacen de Guatemala, y de otros países de la región, simples fincas coloniales donde recursos y vidas son propiedad de los nuevos patrones.

Guatemala
Guatemala: la opción indígena no triunfa

En las novenas elecciones desde el inicio de la era democrática, el primer partido indígena queda como cuarta fuerza, y ninguna de las dos opciones que disputan la presidencia parece augurar un futuro reformista para un país azotado por la inseguridad, la desigualdad y la corrupción.

Activismo
Juven e Ita: dignidad para la defensa de los pueblos mayas originarios
Juventina López e Ita Xocol defienden la cultura de los pueblos mayas originarios a través del feminismo, el desarrollo humano y el anticapitalismo.
0 Comentarios

Destacadas

Juicio del 1 de Octubre
La Audiencia Nacional cierra la web de Tsunami Democràtic e investiga a la plataforma por delitos de terrorismo

La Guardia Civil ha cerrado la web de Tsunami Democràtic y la web de descarga de la aplicación de organización de acciones de protesta, a pesar de que desde Naciones Unidas dictaron en 2016 una resolución que condena las medidas dirigidas a impedir el acceso a la información online.

Juicio del 1 de Octubre
Las Marchas llegan a Barcelona: una crónica de los últimos kilómetros caminando por ‘la libertad’

Miles de personas del tramo de Tàrrega de las Marchas por la Libertad caminan hasta Barcelona. Varios medios de transporte, diferentes puntos de inicio, pero la misma convicción se respira en la caminata: “Esto no va de sentimiento independentista, esto va de defensa de los derechos y la democracia”. 

Juicio del 1 de Octubre
Nazis de caza y pollos sin cabeza en la previa de la huelga general de Catalunya

Crónica de la jornada del jueves: Torra se saca de la manga un plan y la jornada, que transcurría con relativa tranquilidad, se ve afectada por la violencia de fascistas y neonazis a la caza de manifestantes.

Rojava
Crónica desde Rojava: alto el fuego en el norte de Siria

La población kurda del norte de Siria mira con recelo el alto el fuego acordado entre Turquía y Estados Unidos, mientras la cifra de víctimas civiles del ataque no deja de crecer y ya alcanza los 218 muertos, 18 de ellos menores de edad. Denuncian el uso de napalm contra objetivos civiles.

Ecuador
¿De qué ha servido la revuelta en Ecuador?

Para todas esas personas que hacen de lo colectivo el centro de sus vidas, los sucesos del Ecuador serán como la estrella polar para los navegantes: referencia y horizonte, guía y orientación en estos tiempos de caos y confusión.

Últimas

Redes sociales
Selfies, posados y barricadas

El posado con una barricada de fondo convierte a la barricada en un teatro, en un lugar de recreo, en un lugar de estatus, en una realidad paralela.

Opinión
Racismo y salud mental

Las personas racializadas y migrantes son especialmente vulnerables a los problemas de salud mental. El odio social establecido como racismo crea trauma, debilidad, ansiedad, culpa, lo que resulta en un mayor número de ingresos en hospitales psiquiátricos.

Derecho al agua
Agua: envasando lo común

La tendencia de crecimiento del consumo de agua embotellada supone un verdadero problema, además de por la mercantilización de un bien común, por el impacto ecológico que conlleva y por el impacto que pueden tener en nuestra salud los plásticos. Un gesto tan sencillo como beber agua del grifo se convierte en la mejor alternativa.

Juicio del 1 de Octubre
Las protestas en Catalunya cuentan ya con 352 personas heridas y 66 detenidas

Concentraciones, cortes de carreteras y manifestaciones continúan en Catalunya tras tres días de protesta. Las marchas que han salido desde distintos puntos del territorio se acercan a Barcelona, donde mañana confluirán con motivo de la huelga general.