Opinión
Brigitte Vasallo e a voz da condición charnega

Prezada Brigitte: Unha lembranza teima en me vir á mente cando leo o teu libro, La fosa abierta. Era eu adolescente e estaba a falar co meu pai no noso bar galego de Santa Coloma de Gramenet. Na conversa, fun eu quen lle espetou: “Papá, nós somos charnegos!”. Ao que el replicou, amolado: “Nós non somos charnegos, chámanlles así ós que veñen de Andalucía. Nós non somos andaluces, somos galegos”. A miña exclamación apaixonada, daquela, procedía do coñecemento de me saber nunha outredade que non era quen de nomear doutro xeito. A negación de meu pai, porén, era unha afirmación da propia identidade que se resiste á  asimilación.

Este diálogo persoal entre un pai de familia labrega e a súa filla xa nada nun contexto urbano ben podería pertencer a moitas de nós. É a relación entre o campesiñado que emigrou cara ás cidades e as primeiras xeracións que naceron nos territorios de chegada, as fillas e fillos da diáspora. Deses éxodos dos territorios rurais cara as urbes é do que se ocupa o derradeiro libro de Brigitte Vasallo La fosa abierta, que desmiola a consecución de factores históricos que propiciaron as migracións internas tanto no Estado español como noutros países como Italia.

No caso da Galiza, as grandes vagas migratorias que baleiraron os territorios rurais e fixeron esmorecer as comunidades nada tiveron que ver cun feito que podería presentarse, dende un relato acrítico e apolítico, como “natural”. Así o afirma o discurso repetido até a náusea, aquel que todas coñecemos: mígrase para ter acceso a unha vida mellor, si. Mais como ben afirma Vasallo, “una emigración no es un viaje, sino un proceso de la Historia”. Aquí entra o que se viría a chamar ‘a correlación migratoria’:  “No hay ‘zonas ricas’ y migrantes atraídos por la riqueza como moscas a la miel. Hay zonas enriquecidas a través del empobrecimiento de otras zonas y las vidas migrantes forman parte del expolio. Todo lo demás es simplemente una mentira repetida las suficientes veces”. A experiencia da migración e da diáspora non é o que decidimos colectivamente: foi o que nos fixeron.

Vasallo profunda nos motivos da pobreza que, en primeiro lugar, instaron as comunidades a abandonar o seu lugar de orixe. Citando a Xosé Manuel Beiras, parte dunha perspectiva que “pone el foco en el expolio de la población que sufren las zonas empobrecidas en favor de las economías dominantes, cuyas gentes, sin embargo, lejos de estar agradecidas por la inyección poblacional, se sienten invadidas como si un dominguero se sintiese invadido por la paella de marisco que se acaba de comer”. E aquí cómpre lembrar que, ás horas de traballo doméstico feminino como interinas ou ás longas xornadas nas fábricas ou na hostalaría, se engade un estigma: o do ser charnego.

Ser charnego/xarnego, porén, non é unha identidade estanca. É a resignificación dun insulto para expresar unha realidade que pon en cuestión o discurso do poder sobre a experiencia das migracións no interior do Estado. É unha palabra de confrontación e afirmación: “Xarnego/charnego es la palabra que resuena en todas las diásporas internas a través del mundo, esas que existen pero no existen [...] y que indican un no-lugar entre comunidades afirmadas, el no-lugar de los que son demasiado y demasiado poco, de los mestizos, de los bastardos, de los mutantes”. Aínda que xa non aparece na súa definición orixinal no dicionario do Institut d'Estudis Catalans, o Termcat só recoñece a acepción inicial: unha raza de can para cazar coellos de noite. É a palabra despectiva que designa a forza de traballo do chamado Milagre Español.

Esta violencia verbal contén, ademais, unha violencia física e epistemolóxica: o empobrecemento dos territorios rurais por medio dun extractivismo que xa iniciara Franco, “que hizo insalvables e irreversibles los desequilibrios entre el campo y la ciudad”. Franco fixo dos territorios rurais o símbolo moral do seu proxecto español ao mesmo tempo que imposibilitaba a economía de subsistencia agraria. As reforestacións, as novas cargas impositivas, os monocultivos, o plan de colonización agrícola —cos seus afamados encoros— e as expropiacións levaron os territorios rurais cara as cartillas de racionamento e, xa que logo, cara ao Gran Trauma do éxodo. Un éxodo no que non só se deixaron atrás terra, amizades e familia, senón tamén unha fala común, un coñecemento colectivo e unha forma de vida.

Ese coñecemento situado xa non tiña o mesmo valor nos territorios de chegada, onde as persoas que migraron —e as súas culturas— pasaron a ter unha condición subalterna. Non deixa de ser salientábel a observación que fai Brigitte Vasallo sobre a diferenza entre a localización do Museo de Historia de Catalunya (MHC) e o Museo da Historia da Inmigración de Catalunya (MhiC). O primeiro atópase no porto da cidade de Barcelona; o segundo, nun polígono industrial de Sant Adrià del Besòs, pensado como un “espazo de memoria”. Porén, cabería preguntarse se a inmigración non merece ese espazo no MHC, ou se os visitantes do primeiro achegaríanse tamén ao segundo. O recoñecemento pasa, ineludibelmente, pola xusta representación e non só por demandar integración —ou asimilación—. Significa tamén admitir que o territorio de chegada beneficiouse dunha determinada forza de traballo, e que sería de xustiza que esta tivese un lugar no museo da historia oficial. Di Vasallo: “Tener museo de la inmigración es buena noticia. Tenerlo de la inmigración pero no de la emigración es ganar la lotería histórica por partida doble”.

Da tensión entre a condición subalterna (ou charnega) e o desexo de recoñecemento no lugar de chegada xorden preguntas que inclúen tamén o que aconteceu co lugar de orixe, co territorio baleirado: “¿Cómo se conjugan, en ese sentido, las reivindicaciones de una ciudadanía plena en el lugar de llegada y la reparación histórica respecto al lugar de salida? ¿Somos agentes de esa reparación y redistribución o es algo ajeno a nosotros?” Facerse esas preguntas implica confrontar non só unha cuestión de identidade, senón as consecuencias da Historia: dende a perda da lingua materna (“Cuál es la lengua materna de aquellas que no fuimos educadas en la lengua materna de nuestras madres?) até a perda dun modo de vida que non se diluíu de todo co capitalismo. Facerse preguntas é confrontar que a reparación supón un certo retorno, quer físico, quer epistemolóxico ou lingüístico.

Brigitte Vasallo, orixinaria de Chandrexa de Queixa, amosa ao longo de todo o libro a aprendizaxe implícita no contacto coa orixe, coa lingua, co coñecemento labrego. Na procura da historia da súa propia nai a través doutras voces, atopa unha recuperación que, alén do persoal, abrangue a historia colectiva, aquilo que nos aconteceu. Malia entender que os territorios rurais tamén están marcados por violencias estruturais, non deixa de sentir respecto por unha forma de vida que non provocaría as desgrazas que estamos a vivir no Capitaloceno. Se callar, é o momento de atoparen as fillas e os fillos da diáspora o seu lugar “en el entorno de salida que no emigró y que convivirá, sin embargo, con nuestra ausencia y con el relato de nuestra ausencia”.